De cirkel is rond, ben weer terug in Olbia. Eigenlijk op de vlucht voor slecht weer. Dat leek me in de stad beter te overleven dan ergens verloren aan het strand. Kon er met veel moeite en zonder hulp van een tractor of iets dergelijks vandaan komen. Het laatste stuk van zandpad ging redelijk steil omhoog en daar verloor ik de grip, bijna. Hopelijk zijn de opgeworpen stofwolken inmiddels neergedaald. Ben er maar vlug van door gegaan. Van de voorspellingen is niet alles uitgekomen. Pal aan de kust is het eigenlijk best goed te doen. Je moet niet achter je kijken. Daar waar de bergen beginnen. Net even doorheen moeten rijden. De toegangswegen naar Olbia stad zijn aan beide kanten afgesloten vanwege werkzaamheden. Hoe bedenk je het… Daar in de bergen hangen nog donkere wolken en regent het volop. De reis heeft net een weekje te lang geduurd.

Op kleur ben ik na 2 dagen in de zon bij Orosei. En na Nuoro was het gedaan met de pret. Niks meer op mijn lijstje om te bezichtigen. Wat me resteert is nog meer zon en zee. Geen echte ramp maar… Volgende week maandag 3 juni keer ik weer terug op het vasteland in Livorno na 8 uur varen over de baren. Vandaar snel naar huis. Want Oerol staat te gebeuren. Met mijn boot en een paar kennissen gaan we daar een week bivakkeren en natuurlijk genieten van puur cultuur. Weer wat anders dan verzuipen in een doornat tentje, zoals een paar jaar geleden. Afgelopen dagen heel veel internetverkeer gehad om de gewenste kaartjes te bemachtigen. Het is allemaal gelukt. Hulde aan Betty die het allemaal rond heeft gekregen. Van hieruit was het me waarschijnlijk nooit gelukt. Het internet is hier naadje. Ik denk dat dat aan Tele2 ligt die de Europese afspraken op z’n smalst uitvoert. Ga ik thuis zeker achter aan.

Vanuit Nuoro heb ik redelijk grote uitstappen gemaakt. De stad zelf heeft niet veel. Natuurlijk wel een nuraghe die ‘s-avonds mooie uitgelicht is. Verder veel saaie flatgebouwen. Maar dan ineens iets wat opvalt en laat zien wat de Italiaanse architectuur vermag. Rond Nuoro ben ik voornamelijk op zoek geweest naar heilige plaatsen van ruwweg 1000 BC. Ze draaien allemaal om water dat uit de rotsen opwelt.

Aan de bron in Romanzesu is een heel bad-gedeelte verbonden. Waarschijnlijk alleen in gebruik in het voorjaar als er voldoende water was. Men denkt aan een plaats om je figuurlijk te kunnen verschonen. Dus geen badhuis. In de bron zelf zijn -in alle 3 overigens- votief geschenken gevonden. Het plaatje laat stukjes pijl-en-boog zien van brons. Men riep dus ook de steun in van water(goden). Of als dank bij een geslaagde operatie te velde. Dat denk ik dan hè.

Om het af te leren tot slot nog een monster-nuraghe. Niet allemaal verschillende torentjes maar een grote klont.

De mens weet toch rare verhalen te bedenken. Zelfs als de betekenis iedereen ontgaat, blijft men eraan vasthouden. In Mamoiada doen ze daar niet moeilijk over. Ieder jaar met carnaval verkleden mannen zich en trekken lomp dansend door de straten van het dorp.

De een hult zich in een schapenvacht met op de rug een bundel koebellen. Hij is zwart gemaskerd. De ander ziet er meer uit als herder. Heeft een witte mombakkes en begeleidt de schapen naar…? Onderwijl vangt hij met een lasso jonge meiden langs de weg. Over het hoe en het waarom zijn de geleerden het niet eens. Naar ik begrepen heb, is de meest gangbare theorie dat het z’n oorsprong heeft in Griekenland. Het is ook geen typisch Sardijns fenomeen. Het komt in allerlei varianten rond de Middellandse zee voor. Maar liefst 3500 jaar geleden zou het ritueel, want zo mag je het wel noemen, verspreid zijn vanuit Mycene. Het grijpt terug op de cultus rond Dionysus. Wij kennen hem het beste als zatlap, altijd aan de wijn en in de lorren. Maar eigenlijk staat hij voor de dood (in de winter) en de wedergeboorte met de lente. Bij de feestelijkheden ging het toentertijd naar het schijnt niet zachtzinnig toe. Er moest veel bloed vloeien; maakte niet uit van beesten of mensen.

Op deze manier heeft elke dorp wel een an unique selling point. Vlak bij Mamoiada ligt Orgosolo. Bevindt zich midden in de bergen maar weet toch van heinde en ver toeristen te trekken. Met busladingen tegelijk worden ze onder aanvoering van een gids die tekst en uitleg geeft, dwars door het dorp geleid. Het viel nu gelukkig nogal mee met de drukte.

Wat Orgosolo in de aanbieding heeft zijn muurschilderingen. Niet de beruchte formaggio marcio, kaas met daarin nog levende maden… Eerlijkheidshalve, ik heb er ook niet naar gezocht. In alle dorpen en steden zie je wel eens een muurschildering, maar hier is het echt ongelooflijk. De meeste zijn heel politiek geladen en stellen een maatschappelijk onrecht aan de kaak. Of het nu vluchtelingen zijn, Palestijnen, een vermoorde Chileense president of de aanwezigheid van Amerikaanse bases op het eiland. Alles komt voorbij. De bewoners van de Via Antonio Gramsci had geen moeite een eigen onderwerp te kiezen. Leuk dat ook Frida Kahlo en Pablo Neruda een eigen plekje hebben gekregen.

In al dit geweld dreigden de nuraghes, tombae di giganti en heilige bronnen op de achtergrond te verdwijnen. Toch nog een paar weten te scoren. Zelfs voor het eerst de binnentrap in het torentje van een nuraghe kunnen beklimmen. Een gesloten hek gaf evenmin problemen. Keurig overheen te komen, met aan beide kanten een paar opstapjes.

PS Foto waar ik titel ‘kapitalisme’ aan verbond, is fout. Het handelt hier om meer autonomie voor Sardinië. Waarvan acte!

Zo me even ontdoen van de torren en andersoortig ongedierte. Was vanmorgen op weg naar zo’n intussen welbekende nuraghe. Deze droeg de prozaïsche naam Genna Maria. Helaas op maandag gesloten. Morgen in de herkansing. Dan toch nog maar een tomba di gigante?

Was ik eigenlijk niet meer van plan, genoeg geweest. Ben op terugreis en heb het wel gezien. Bij die van Nixia stond een verwijzing naar S’Ocru. En zo ben je ineens weer 30 km van huis. Gelukkig zonder aanhang. Prachtige rit, geen echt hoge bergen maar zachtglooiend.

Afgelopen week een paar dagen op een prachtig plekje gestaan, pal aan de kust met uitzicht op Sant’Antioco. De landtong verbond in vroeger tijden middels een houten brug het vasteland met het eiland. Op het oog lijkt het een hele zee-engte maar het is er heel ondiep. Je kan bijna naar de overkant lopen. Voor kitesurfers ideaal. Een wonderbaarlijk natuurverschijnsel mogen aanschouwen, een halo rond de zon. Was er speciaal naar toe gegaan om wat meer te zien van de Punische invloed op Sardinië. Viel nogal tegen. Drie eeuwen BC vochten Carthago, in nu Tunesië, en Rome om de hegemonie in het Middellandse zeegebied. Het werd uiteindelijk de Mare Nostrum. Verbazingwekkend eigenlijk omdat Hannibal in de zgn. 2de Punische oorlog met uitzondering van de stad Rome bijna heel Italië vanuit het noorden (beroemde tocht met olifanten over de Alpen) had veroverd. Ook in die tijd waren fakenieuws en trollen aan de orde van de dag. Een van de verdachtmakingen was dat de Carthagers hun kinderen offerden aan hun bizarre,van oorsprong Oosterse goden. Pas sinds heel kort is dit verhaal door wetenschappers verwezen naar het land der fabelen. Op de tofets, kinderbegraafplaatsen, is er geen spoor van te vinden. Heeft toch mooi 2 en half duizend opgeld mogen doen. Het heeft ook vele broertjes en zusjes. Blikte de Sovjet Unie ten tijde van de Koude Oorlog geen mensenvlees in…?

Zo af en toe maak ik wel eens uitstapje naar de moderne tijd. Of beter gezegd, recentere geschiedenis. Dit keer was dat de stad Carbonia. De naam zegt het al, een mijnstad. Tot in de 60er jaren zijn er kolen gedolven. Het is een helemaal ontworpen stad. Gesticht in de jaren 30 onder Mussolini. De gebouwen ogen ontzettend modern, Dat geldt totaal niet voor wat spullen uit die tijd. Blijkbaar was er hier in de oorlog ook geen rubber meer voor fietsbanden.

Via Antas ben ik terecht gekomen in Sardara. Antas mocht ik niet missen. De enige Romeinse tempel op Sardinië die als zodanig herkenbaar is. Ligt op een onwaarschijnlijke plaats midden in de bergen. Was lang voordien een mythische plaats. De bewoners van de nuraghes (900 BC) begroeven hun mensen daar al en hadden er een heiligdom. Net als de Carthagers die het linker deel bouwden.. Romeins is het voorportaal met de ronde zuilen en de trappen rechts met het altaar. De tempel is gebouwd met materiaal uit de directe omgeving. Een kleine km verderop is de steengroeve, Niet van al te beste kwaliteit zo te zien. Deed er niet zo toe, alles was toch gestuukt en bont beschilderd.

Sardara is gebouwd bovenop een nuraghe-dorp. Zowel bij een kerkje als 200 m verder bij het museum zijn resten aangetroffen. Waaronder een viertal heilige putten met daarin allerhande, aardewerken kannetjes.

Het wordt zo langzamerhand een gevecht van man tegen de techniek en de natuur. Of omgekeerd. Ik begrijp dat het in NL afzien is maar hier is het ook niet alles. Begon de week prachtig met een dagje strand. Dat was het dan ook. Verder koud en veel regen en wind. Op zich allemaal te behappen. Ware het niet dat de caravan in de overleefmodus staat. Dwz. koelkast zo laag mogelijk en verder geen onnodig stroomgebruik. Dus ‘s-avonds geen filmpje kijken, een extra trui met borstrok (heb ik er te weinig van bij me) aan, want de kachel vreet stroom en niets met de computer doen. Allemaal het gevolg van het gebrek aan zon waardoor de panelen geen elektriciteit opwekken en een kapotte verbinding tussen caravan en auto zodat onder het rijden de accu’s niet bijgeladen worden. Aan het weer kan ik vanzelfsprekend weinig doen. Ondanks alle heiligen feesten die nu overal gevierd worden. De techniek dacht ik de baas te kunnen. Maar mooi niet. Nieuwe stekkers, nieuwe kabels getrokken; het heeft niet mogen baten. Ik meet spanning maar het levert geen laadstroom op. Rara…!

De stad Oristano blijkt een draaischijf te zijn tussen noord en zuid Sardinië. Door een groot rotsmassief wordt je er als het ware langs gemanoeuvreerd. Voor de 2de keer kwam ik er terecht. Geen drama overigens. D’r is een Lidl en een prima loospunt voor de poepdoos èn er is strand vlakbij. Zo’n strand waar je nog met de auto op kan. Ideaal. Je moet niet achterom, landinwaarts kijken want dan waan je je op Maasvlakte 2. Het is er waanzinnig rustig. Het strand is kilometers lang. Her en der een nog verlaten strandtent. Alleen wat vissermannen verscholen in kleine tentjes en 5 6 hengels in de gaten houdend. Of ze wat vangen ben ik maar niet gaan vragen. Staat zo onaardig. Heb wel meelij met de koukleumende vrouw/vriendin die dit stukje mannenparadijs moet delen. Die ene dag van de week dat ik er was, was het er toevallig zalig. Het kriebelt dagen later nog op verschillende plaatsen. Net iets te lang in de zon gelegen.

Vanuit Oristano in een ruk naar Cagliari in het zuiden gereden. Een rit van zeker anderhalf uur. En dat is hier veel. Een uitnodigende stad maar niet met een verhuiswagencombinatie. Evenmin geschikt om te befietsen. Uren mee aan de hand rondgelopen, bergop. Of zo steil moeten afdalen met dichtgeknepen handremmen en billen. Het archeologisch museum bevond zich vanzelfsprekend boven op het topje. Ja, wat moet je anders met van die oude kastelen. Ergens was er wel een lift om een stuk te overbruggen maar die deed het niet (zoals heel veel hier). Het is hèt museum van Sardinië voor ouwe spulletjes.

Nog meer beelden van de Monte Prama. Gelijk een foto genomen van een afbeelding van de reeds eerder genoemde putgraven (zie aflevering Cabras). Twee aandoenlijke ‘Venus’-beeldjes. Veel en veel ouder (geschat op max. 6000 BC ondanks gelijkenis met dit soort beeldjes uit nog verder vervlogen tijden) dan de Griekse en nog in het bezit van armen en benen. Het gestileerde, witte vrouwenfiguurtje is 4000 jaar jonger en typisch Cycladisch (denk aan Santorini). Zou Sardinië echt iets te maken hebben gehad met die merkwaardige Zeevolken die de kusten van het faraonische Egypte onveilig maakten?

Ode aan Nico Tinbergen

Volgende bestemming was de Romeinse (met Phoenicische voorouders) stad Nora. Dit keer geen regen, zelfs wat zon. Even prachtig gelegen als Tharros op een landengte. Totaal oninteressant gemaakt voor bezoek. Je mag er in onder begeleiding van een bewaker die geen boe of bah zegt. Had je maar een toer met gids moeten nemen. Verder ontbraken alle toelichtende bordjes. En net die stukken die deze opgraving interessant zouden maken (tov. andere) waren niet toegankelijk voor publiek. Tel uit je winst. Zonde van de 5 euro. Het aardigste waren de meeuwen die zich in de puinresten genesteld hadden. Die rode stip op het puntje van hun snavel heeft NL nog een Nobelprijs opgeleverd. Uitgereikt aan Nico Tinbergen, broer van de andere Tinbergen. Jan, ook een Nobelprijs-winnaar, economie. Twee uit een familie, niet te geloven.

Graf 12

Gisteren tot uitputtends toe de graftombes van Montessu bekeken. Liggen in kluitjes bij elkaar hoog in de bergen. Product uit de late steentijd (zal volgende keer een overzichtje erbij doen van de verschillende tijdzones waar ik me door begeef), toch ook vlug 3000 jaar BC. De necropool ligt tussen 2 nuraghes.

Zo, nogal uit mijn slof geschoten wat betreft tekstlengte. Dat krijg je als het zonnetje eventjes wel schijnt.

Een drukte van je welste zo rond om me heen op mijn heuveltje waar ik de nacht doorbreng. Gisterochtend een hele verkeersopstopping.

Kwam er vanuit het dorp beneden, Fordongianus, een ploegje luid biddende gelovigen aan. In processie op weg naar een verderop gelegen 12de eeuws romaans kerkje. Met zich mee torsend de martelaar San Luxorius. Gelet op z’n kleding, ook al een romeinse soldaat die het licht had gezien en daar niet vanaf te brengen was. Hij werd terug gebracht naar zijn crypte onder de kerk. Gebouwd in de funderingsresten van een romeinse wachttoren. In de kerk herinneren een paar ex voto aan wonderbaarlijke genezingen. Vanmorgen kreeg ik bezoek van de carabinieri. Twee man sterk kwamen de drenkplaats achter me inspecteren. Bleken er 2 karpers in te zitten, een oranje en een zwarte. Niks van gemerkt de keren dat ik er al een bad in heb genomen…

Het stormachtige weer van vorige weekend heeft nog dagen aangehouden. Niet veel meer kunnen doen dan afwachten en veel opgesloten zitten binnen. Uit ongedurigheid net op het moment dat het ook nog begon te regenen toch de stad Tharros bezocht. Heen van voren zeiknat, terug van achteren.

Tharros ligt er prachtig bij op een landtong. Alle tijd gehad om vooraf het boekje over de site te lezen. Hierin worden allerlei zaken gememoreerd die ter plekke onbereikbaar cq niet toegankelijk zijn. Wonderlijke toestand. Vandaar zomaar een paar plaatjes. De maquette, met alleen het deel dat opgegraven is, laat duidelijk zien wat voor centrale rol een waterkasteel speelde. Hier werd nl. het water dat via kilometers lange aquaducten werd aangevoerd, verdeeld over de stad.

Sindsdien is het weer er alleen maar op vooruit gegaan. Het is veelal zonnig maar niet echt warm. Dus prima weer om er op uit te trekken. Het bezoek aan Tharros en Cabras was even een zijsprong. Zaterdag weer teruggegaan naar Ghilarza. Immers daar vond een concert plaats ter gelegenheid van de 82ste sterfdag van Gramsci. Daniele di Bonaventura op bandoneon met zijn band Band’union trok nog redelijk wat publiek. Tenminste voor zo’n dorp met 4000 inwoners. Zo op het oog gestaalde kaders uit vervlogen tijden met hun kleinkinderen. Ik vond het een bijzonder aardig concert. Niet de geijkte strijdliederen maar mooi hergecomponeerd en toch nog herkenbaar. Voor de liefhebber, te beluisteren op Youtube (naam bandleider + nuovo CD Garofani Rossi).

In de omgeving van Ghilarza nog wat rondgestruind. Illegaal een heiligdom uit de 6de eeuw BC betreden. Niet voor het eerst voor gesloten deuren gestaan. Maar d’r is altijd wel ergens een gaatje te vinden. Dit keer ging voor de verandering een luid alarm af, bleef minutenlang krijsen maar stopte gelukkig vanzelf. Vervolgens afgedaald in een slenk op zoek naar rotsgraven. Liefst 2 maal. De eerste keer niet ver genoeg. Kon ik niet over mijn kant laten gaan. Dus nog een keer terug.

Fordongianus is een voormalige Romeinse stad (een verbastering van Forum Trajanus). Met heel veel moeite vond ik diep in de binnenlanden een meter aquaduct tussen de struiken. Beter bereikbaar waren het thermale badhuis en de funderingsrestjes van een amfitheater. Nu nog kan je er baden in voor mijn doen veel te warm, zwavel houdend water. De foto van het badhuis is nogal bedrieglijk. Je denkt snel aan een soort open bad. Maar dat was niet zo. Als je de gebogen muurresten boven de portalen doortrekt, kan je je een voorstelling maken van het enorme gewelf dat er geweest moet zijn.

Vanzelfsprekend ook nog op zoek geweest naar nuraghes. Meestal totaal overwoekerd. Maar dan ineens eentje die oogt en waar je nog in kan.