En zo ben je ineens weer thuis in Schiedam. Had mijn lijstje afgewerkt. De laatste bestemmingen bleken luchtkastelen. Prachtige tumuli uit de verte. Van dichtbij stuitte ik op een paar bewakers die de grafheuvels met behulp van drones behoedden voor schatgravers. Toen was het snel gedaan. Een paar daagjes strand. Een extra rondje Edirne. Op de heenreis even aan geroken. Was tijdens het Ottomaanse rijk lange tijd hoofdstad of zoiets. Stikvol met moskeeën, nalatenschappen van reeksen pashas’s. De stad stelt er eer in om dat verleden beter uit de verf te laten komen. Allerhande renovaties worden uitgevoerd. Oude hamams worden als het ware weer uitgegraven en in gebruik genomen. Zelfs een medische faculteit valt te bewonderen.

Resteerde alleen nog de terugreis. Restant cash geld opgemaakt aan nog wat eten en drinken, 2600 kilometer snelweg lag op me te wachten. Bleek ook in 4 dagen te kunnen, zo lang je de gaspedaal maar ingedrukt houdt. Een uitschieter was een kleine 900 op één dag, dwars door en Servië en Hongarije. Zelf nauwelijks last gehad van een zwarte zaterdag. Die voltrok zich net in de andere richting, oostwaarts. Ongelooflijk, arme toeristen, honderden kilometers langzaam rijden en uren sudderen in diverse files.

Zondagavond sliep ik weer in m’n eigen bed. Was even wennen. Auto is inmiddels uitgeruimd en schoongemaakt. Kan zo weer op stal. Ja, wat nu volgend jaar? Ik heb mijn hoofd er al over gebroken. Zou niet direct nog wat weten. Heb de hele oudheid van Schotland t/m Marokko en Syrië wel gezien. Sta open voor suggesties. Een optie is het reismobiel in de verkoop te zetten…

Het was me het weekje wel. Even bijkomen aan de Dardanellen, aan de Aziatische kant, tegenover me ligt Gallipoli. Heilige grond voor de Turken, omdat hier afgerekend werd met de westerse mogendheden die wel even Istanboel onder de voet zouden lopen. Realiseerde het me niet maar de naam Dardanellen is niet Turks maar Grieks. In Turkije heet het water Çanakkale Boğazı.

De week begon heel rustig een gezapig. Hattusa, hoofdstad van het Hittietische rijk, stond op het programma. Ik memoreerde vorige week de slag bij de Kadesh. Daar kon je gelijk bij aankomst niet om heen, in beton gegoten. Het moet een redelijk grote stad zijn geweest. Te groot om te belopen, vandaar dat er een autoweg door heen loopt, ik heb de fiets gepakt. Ligt prachtig tegen de bergen aan. Her en der is wat bloot gelegd. Met name een paar tempelcomplexen. Leken qua plattegrond heel erg op die in het oude Egypte. Een heiligdom met daarom heen grote voorraadschuren met in natura geïnde belasting van goedgelovigen.

Het meest in het oog springend zijn een paar monumentale stadspoorten. De leeuwenpoort oogt nog het meest authentiek. Alhoewel er het nodige aan moet zijn gesleuteld als je toestand op oude foto’s in ogenschouw neemt. De sfinxenpoort ziet er niet uit. De originelen die in het museum staan, zijn vervangen door gipsen replica’s, vreselijk.

De Hittieten hadden geen eigen schrift, leenden van derden hiëroglyfen en het spijkerschrift.

Dinsdag nog 2 Hittietische sites bezocht. Nummer een had haar schatten verborgen onder een zee van golfplaten, geen mens aanwezig, nergens een gaatje kunnen vinden, degelijk werk.

De tweede lag totaal verloren tussen vers geploegde akkertjes, de graanoogst is hier al achter de rug. De eerste kilometers er naar toe ging nog wel. Maar allengs werd het karrenspoor slechter en slechter. En nergens de mogelijkheid om te keren, pas toen ik er bijna was. De drone er als verkenner op uit gestuurd. En warempel, resten van een klein fort of zoiets. Tot mijn grote schrik verloor ik plotsklaps het contact met m’n drone. Je weet niet hoe snel ik boven op die heuvel ben gekomen. Dacht hem zo weer in het vizier te krijgen. Had hem al opgegeven, zou wel ergens neerstorten als de accu leeg raakt. Wie schetst mijn verbazing, na een minuut of 5 meldde hij zich doodleuk, hij was op weg naar waar die vertrokken was. Snel terug naar beneden om hem een warm welkom te heten. Heb me er al eerder over uitgelaten, het is een tot in de perfectie uitgevoerd/geprogrammeerd toestel. Nieuwe versies schijnen nog beter te zijn. De mijne kijkt nog niet om zich heen en kan zo wel eens in een boom verdwijnen. Gebeurde jaren geleden, overleefde die val zonder kleerscheuren. Dat heb je met Chinese spullen… Uit goed ingelichte bronnen wist ik dat er een groot rotsreliëf zou moeten zijn. Alle reden om nog een keer heuvelop te gaan, nu in wat gematigder tempo.

Woensdag opnieuw een dag met uitstelgedrag. Eigenlijk had ik dinsdag al in Ankara willen zijn. Maar je weet wel: Navo-top. Het risico daar Rutten tegen het lijf te lopen, wilde ik niet nemen… Dus naar Gordion getogen, 100 km uit de richting, dat wel, soit de diesel kost hier maar 1 euro de liter. Gordion is bekend vanwege koning Midas. Die wenste als beloning van de goden dat alles wat hij voortaan zou aanraken in goud veranderde. Dat kwam hem natuurlijk duur te staan, hij dreigde te verhongeren. Later ging ie nog een keer de fout in waardoor hij de rest van zijn leven gezegend was met ezelsoren. Maar waarschijnlijk staat Gordion bij de meeste mensen op het netvlies vanwege Alexander de Grote, die gevraagd om de Gordiaanse knoop te ontwarren dat probleempje simpel oploste door hem met zijn zwaard in 2en te hakken. Van de stad Gordion wordt de citadel helemaal uitgegraven. Rondom liggen tal van grafheuvels. In de grootste is een heuse grafkamer gevonden, een soort blokhut van dennenbomen. Is ongeschonden aangetroffen met alle grafgiften er nog in.

Woensdagavond de stoute schoenen aangetrokken, richting Ankare, met als eindbestemming een parkeerplaats midden in het centrum. Ik heb het geweten. Uren in het donker door de miljoenenstad gedwaald, met als enige houvast, zeer tegen mijn principes (!), Google Maps. Alle doorgaande wegen bleken nog afgesloten te zijn. Kruip door sluip door, een ware kluwe, maar dan van net zo hard zoekende medeweggebruikers. Met klinkend resultaat, stond er bijna helemaal op mijn eentje. Dat was bij ontwaken wel effe anders, bommetje vol, kon er bijna niet meer uit komen. Maar dat was pas nadat ik een bezoek had gebracht aan het Museum van de Anatolische beschavingen. Een heerlijk museum, niet te groot, geen eindeloze vitrines met potscherven, nee alleen wat heel en mooi is, met af en toe een deukje. Daarom zomaar een greep.

Nog geprobeerd wat meer te zien in de stad, Was geen doen op de fiets. Ben snel vertrokken. Richting nog wat leuk klein spul, een paar imposante rotsgraven. Het heeft er even om gehangen of ik zover zou komen. Of ze me met haven en goed hadden moeten komen ophalen. Zo maar pardoes bedacht iemand op de middenbaan dat ie hoognodig moest tanken. Zonder te kijken, schoot ie naar rechts en werd ie door mij geschept. In een reflex vol in de remmen en meegestuurd naar rechts. Daardoor is het allemaal redelijk goed afgelopen, Mijn auto heeft een paar zwarte vegen op de lak. De rechterkant van de wegpiraat was er veel erger aan toe. Vraag me af of ie nog wel kon verder rijden, kwam tot stilstand op een soort vluchtheuvel. Op een gegeven moment heb we elkaar de hand geschud en ben ik vertrokken. Het was wel duidelijk wie er in de fout was gegaan. Ik had evenmin zin om de politie erbij te halen. Dan ben je zo een dag verder. Daarbij kwam dat ik toen pas merkte dat de nieuwe maand van mijn eSIM abonnement niet was ingegaan. De vertaal app deed het niet meer. Mens, wat een ramp, geen internet. Hoe deden we dat vroeger…? Uit nood gebruik gemaakt van mijn thuis provider om de zaak weer aan de praat te krijgen. Is gelukt na druk Whatsapp-verkeer heen en weer. Zal een lieve cent hebben gekost. Alleen Vodaphone dekt naast Europa ook Turkije. Alle ander niet.

Tussen tepe en höyük zeker 700 km en 8.000 jaar verschil… Twee verschillende woorden, echter eenzelfde betekenis, nl. heuvel. Een beetje cryptisch maar ik leg het uit. Laafde ik me vorige week nog aan de bron van onze beschaving helemaal in het zuidoosten van Turkije, nu bevind ik me veel noordwestelijker, richting Ankara. Daar waar paar duizend jaar de Hittieten hun machtsbasis hadden. De geschiedenis van beide ligt verborgen in heuvels.

Het enige dat ik van de de Hittieten wist, was de slag bij Kadesh, gelegen in het huidige Syrië. Daar vochten ze om de hegemonie in het Midden-oosten met de Egyptenaren. De veldslag eindigde onbeslist. Er werd een akkoord gesloten dat door beide partijen is vastgelegd. De ene op een kleitablet dat wonder boven wonder deels bewaard is gebleven. En de ander middels een reliëf op een van muren van de Karnak tempel in Luxor. Farao Ramses II (de grote) laat daar even zien hoe hij zijn tegenstander inpakte. In werkelijkheid was ie met de staart tussen de benen afgedropen met een veel groter verlies aan mensen dan zijn tegenstander.

Je zou verwachten van zo’n eens zo machtig en uitgestrekt rijk het nodige terug te vinden. Dat valt jammer genoeg vies tegen. Ze zijn als het ware goeddeels opgelost in de tijd. Mede als gevolg van hun bouwwijze. Namelijk het gebruik van adobe stenen, gemaakt van in de zon gedroogde blokken modder, versterkt met wat stro. Heb meerdere van die höyük’s aangedaan, soms ver van de bewoonde wereld. Was eigenlijk niets aan te zien. Zelfs niet bij die waar nog dapper aan gegraven werd. Pas Alacahöyük leverde wat toonbaars op. Een maquette maakte veel duidelijk. Maakt gelijk ook inzichtelijk het probleem van bijna alle opgravingen. Wat zie je eigenlijk? Uit welke tijd stammen de gevonden restanten? In dit geval de meest recente bebouwing uit 1.200 BC, bovenop de graven met waardevolle grafgiften van veel oudere datum.

Werd hier ook nog eens verrast door heel nieuw begrip/woord, in het Engels vertaald ‘postern‘. Een (in dit geval manshoge) doorgang onder de vestigingswerken. Werd gebruikt om belegeraars te kunnen verrassen met een uitval. Die concentreerden zich natuurlijk op de grote poorten.

Waar ik van de week langs ben geweest, is een allegaartje geworden. Van eigenaardige landschappen tot kerken en veel rotswoningen. Maar eerst Romeins Tyana in Kemerhisar. Gelokt door plaatjes van een aquaduct. Bleek meer dan een kilometer lang, maar liefst meer dan 120 bogen. Eigenlijk boogjes, langzaam verlopend van een meter hoog tot wel 7 meter. Een paar kilometer buiten het dorp een mooi bewaard bassin, nu gedoopt tot zwembad, waarin bronwater werd verzameld dat via ondergrondse leidingen de stad bevoorraadde.

Je raadt nooit wie ik er tegen kwam: Xenophon. Als gesjeesde gymnasiast herinner ik hem nog goed. Een boek in het oud Grieks waarin je struikelde over de afstandsmaten, parasangen e.d. Hij noemt de stad bij naam toen hij er langs kwam met het huurlingenleger dat vanuit Sparta een Perzische troonpretendent te hulp schoot. Weet niet op de anabasis of de katabasis {op weg naar de binnenlanden van Perzië of op de terugweg naar (Zwarte) zee}. Opmerkelijk figuur die Xenophon; het best vergelijkbaar met Thierry Baudet. Zou die engerd van Grieks, pater Sier God hebbe zijn ziel, zich dat gerealiseerd hebben…?

Ik heb wat met musea. In Nigde voor de zoveelste keer voor gesloten deuren, in renovatie, wordt met geen woord over gerept op de website. De dependance in Andaval was wel open. Hier wordt een vroeg christelijk kerkje, gewijd aan Constantijn de grote en zijn moeder Helena, gekoesterd. De portier was zo blij met een bezoeker dat ie me thee aanbood. Duidelijk om een moeizaam praatje verlegen.

In Gümüsler een klooster van een paar eeuwen later, temidden van honderden grotwoningen. Het klooster is eveneens helemaal uit de rotsen gehouwen. Waaronder een sfeervol kerkje. Wie zou Sinterklaas zijn van al die heiligen die in de absis worden afgebeeld?

En dan als klap op de vuurpijl Cappadocië. Eigenlijk een relatief klein gebied waar weer en wind een uiterst merkwaardig landschap hebben gecreëerd. Meer kan ik er niet over zeggen. Aan de randen staan wat ze noemen 2 kastelen. Totaal door mensenhanden uitgeholde bergen. Een ervan is Uçhisar. Deed me van een afstand meer denken aan de toren van Babel van Pieter Bruegel.

Foto’s zijn op groter formaat te bekijken door er even op te klikken.

Ik houd het kort vandaag. Zal jullie niet vermoeien met hoe warm het hier is, 35,9º in de schaduw met een beetje wind. Ik weet dat jullie het ook moeilijk hebben (gehad). Gedeelde smart, zullen we maar zeggen. Ben echt een maand te laat vertrokken! Dit had niet gemoeten! Sta op het moment op een soort camping. Om me heen een paar andere caravanners, allemaal Turks. Achter me twee wat oudere stellen, hadden gisteravond, toen ik arriveerde, een 3de op bezoek. Zaten met elkaar traditionals te zingen. Een sloeg de trom en een ander bespeelde melancholisch de saz. Was dringend toe aan wat comfort. Onbeperkt water om schoon schip te maken. En een wc om mijn fecaliën-doos te kunnen legen. Het ene blijkt makkelijker gedaan dan het andere…

Ja, een toen was ik maandag ineens bij Göblekitepe, de eigenlijke aanleiding tot deze helletocht. Een heuvel, ligt midden in een zo op het eerste oog verdorde omgeving, woestijnachtig. Maar er wordt toch graan verbouwd, zit midden in de oogsttijd. Tot laat op de avond hoor je het gierende geluid van actief grazende harvest combiners. Hier in deze streek is onze westerse beschaving op gang gekomen, meer dan 11.000 jaar geleden. Je kan het niet meer voorstellen, maar het ligt aan de rand van de zogenaamde vruchtbare graankom die zich vanuit Irak uitstrekt langs de Syrische noordgrens naar de Middellandse zee. Weet niet of er in China of daaromtrent ook zulke vondsten zijn gedaan. Moet eigenlijk wel. Göblekitepe staat voor de mens die zich op een vaste plaats gaat vestigen en niet meer hoeft rond te trekken om te overleven. Voor de mens die plant en dier naar haar hand weet te zetten. En blijkbaar de tijd en inspiratie heeft om onbegrijpelijke bouwwerken te realiseren. Want dat is het zeker. Eigenlijk kan niemand er wat zinnigs over zeggen. Zelfs banale vragen als zaten er daken op, blijven onbeantwoord. Aan te nemen valt dat alles een kleurtje had, op het wilde varkentje zijn verfresten gevonden. Op de toelichtingsbordjes is dan ook sprake van Building A t/m D. Zag buiten de omgang voor bezoekers nog een exemplaar E. Waarschijnlijk komen er nog meer te voorschijn als de heuvel verder wordt afgegraven, schat ik zo in. Net als in Karahantepe, een zusje van Göblekitepe. Storend was dat onze verre voorouders ook hier weer worden neergezet als woestelingen, ongewassen met een wilde haardos. Lijkt me totaal in tegenspraak met wat er uit hun handen is gekomen.

Heb nog geprobeerd een derde locatie, Sefer tepe, te bezoeken. Zat stevig op slot. Moest het doen met wat toevalligheden onderweg er naar toe. Zoals Romeinse resten waar gewoon nog mensen in wonen. Omgeven door een heuse necropool waarvan de graven als schuurtjes worden gebruikt. Een paar kilometer verderop de ruïne van een kasteel. Had nog een naam ook, Çemdin kale. 12 eeuwen in gebruik geweest vanaf het begin van de jaartelling. Nacht doorgebracht op een heerlijke plaat beton, een niet meer in gebruik zijnde olieboorput. Je staat gelijk recht en veel minder gespuis in de nacht. De streek is soort klein Texas. Begreep al niet dat in Adıyaman een rotonde gesierd was met een jaknikker. Was er vanwege een museumbezoek. Ging opnieuw niet door omdat het gesloten was. Alles stond opgeslagen in de kelder. Wel gesproken en thee gedronken met de directeur. Gebouw en inventaris bleek in ongerede te zijn geraakt door de aardbeving van 2023.

Wist niet dat die zo ver van het epicentrum naar het noorden ook nog slachtoffers had gemaakt. Hij sprak van officieel 10.000 doden in de stad. Dacht zelf aan het dubbele. Had op weg naar het museum een beeld gezien dat aan de ramp herinnerde. Maar er verder niet echt bij stil gestaan. Na dat gesprek zag ik ineens overal de lege plekken. De leegstaande panden tussen die die het geweld wel doorstonden. Zag een huis neergehaald worden terwijl een waterkanon de vrijkomende stof in bedwang hield. En verder overal nieuwbouw, veelal flats. Weet niet wanneer deze moskee is gebouwd. Heb er plaatje van gemaakt omdat die zo heel anders is dan wat hier gebruikelijk is. Mooi kan blijkbaar ook.

Vlakbij Adıyaman ligt Perrhe. Van de antieke stad rest weinig of niets, ligt verscholen onder een buitenwijk van Adıyaman. Behalve dan een gigantische dodenstad. Volgens mij is het aanvankelijk een steengroeve geweest, voor de bouw van de stad. Tussen al die dooien werd overigens ook nog gewoon gewerkt. Zoals blijkt uit bakken waar met de voet druiven werden fijngestampt.

Mijn laatste uitstapje van de week was naar Nimrod, Nemrut. Ligt eenzaam bovenop een 2 kilometer hoge berg. Het is een 50 meter hoge grafheuvel van rots splinters. Met rondom aan de voet 3 terrassen. Die aan de oost- en westzijde zijn in wezen identiek. Ze bestaan uit zittende beelden op een rijtje. In hoofdzaak Griekse goden. De bescheidenheid siert de oprichter van dit fraais, Antiochus I, dat hij niet in het midden heeft plaatsgenomen maar ruimte heeft gelaten aan de oppergod Zeus, hij zit links van hem. Ze ogen wat vreemd omdat Antiochus nogal gecharmeerd was van zijn onduidelijk Perzisch verleden, hij beweerde af te stammen van Darius en Xerxes. In werkelijkheid was hij ‘koning’ van het ministaatje Commagene dat onderdeel uitmaakte van het Romeinse rijk. Dus feitelijk had ie helemaal niks in de melk te brokkelen. Het noordelijke terras is minder imposant. Het bestaat uit rotsplaten met afbeeldingen waarop de vazal de hand schudt van al die goden.

Zijn zoon heeft geprobeerd hetzelfde kunststukje uit te halen. Ook een forse tumulus, dit keer van grind. Minder hoog gelegen. Waarschijnlijk is het de rustplaats van zijn oma en twee andere vrouwelijke familieleden

De weg die beide grafheuvels met elkaar verbond kruist de rivier Çayı. Overspannen door een Romeinse brug ter ere van ene keizer Septimius Severus. Ondanks uitdrukkelijk verbod net als iedereen een verkoelend bad genomen in de rivier. Bah, vies riekend water…

Ik ben er bijna! 5147 kilometer voor afgelegd, nog 21 te gaan. Binnen is het 35,3º C, buiten heerst ‘Een magistrale stralende zon’ (Johnny van Doorn, the Selfkicker, 1966). Volgende week mijn niet te vermijden indrukken!

Had me nog zo voorgenomen wat meer vaart te gaan maken. Is me één dag gelukt, 176 km en heel veel straal voorbij gereden. Wilde me aan het eind van de middag daarvoor belonen met nog een aardigheidje. Kon net. Wat te denken van de grot waarin Sinte (Aya) Thecla zich verschool om te ontkomen aan vervolging. Een bekeerlinge van Paulus die in deze streken veel zendingswerk heeft verricht om het christendom op de kaart te zetten. De plek is lange tijd een bedevaartsoord geweest. Op de kerkelijke kalender van zowel de orthodoxie als bij de rooms katholieken staat ze nog steeds vermeld, eind september. Gedenk haar.

Even verderop 4 prachtige romeinse mausolea. De enige restanten van een stadje waar niets van is terug te vinden. Verdwenen onder het nabij gelegen dorp? Niet te versmaden. Dan ben je eigenlijk al verkocht. Want op 3 km afstand ligt een niet door mij gepinpointe kalesi. Te dichtbij om te laten schieten. Kan morgen vroeg best nog even. ‘s-Avonds gekeken wat het was. Bleek het verkeerd op de kaart te staan. En was het helemaal geen kasteel zoals we ons dat voorstellen uit de middeleeuwen. Maar een versterkt dorp, vermoedelijk gesticht toen Alexander de Grote zich een weg baande de kant op van het tweestromenland tussen de Eufraat en Tigris. Ik heb de omissie gemeld aan Organic maps. Een kaarten-app gebaseerd op Open Street Map. Gebruik deze app bij voorkeur als routeplanner. Alle kaarten voor onderweg had ik thuis gedownload. Heel redelijk alternatief voor Google maps. scheelt enorm veel data,erbruik.

Meydan Kalesi bereiken was even een klim maar niet uitzonderlijk. Al snel stuitte ik op stukken stadsmuur met bastions. Boven gekomen, wat een uitzicht over enorme valleien. Het stadje ligt op een soort klif, wig met 2 steile kanten. De glooiende helling, zeg maar haar zwakke onderbuik, werd afgesloten met een stevige verdedigingsmuur. Goed te zien op de luchtfoto vanuit de drone. Rondlopend over het terrein merkte ik dat ik me eigenlijk over een heel dunne rotsschil bewoog. Overal zijn metersdiepe holtes uit de rotsen gehouwen. Via een gat hakten ze die cisternen uit en plaatsten op dat gat ter afsluiting een soort putsteen.

Was met gevolg toch iets verder van de grote weg afgedwaald. Ach dan maakt niet meer uit. Hup, een zinkgat met erbij waarschijnlijk iets van een heiligdom. Zo’n grondverzakking met een doorsnee van meer dan 100 meter roept heel snel associaties op met een poort naar de onderwereld.

In Kanytelleis een tweede zinkgat bezocht. Die was duidelijk door een christelijke tak geconfisqueerd.

De drone heeft die dag overuren gedraaid. Want zonder dat vliegmachine had ik me niet echt een voorstelling kunnen maken van een romeinse villa rustica (herenboerderij). Tenminste wat betreft de omvang ervan. Weet nu nog niet hoe het complex in elkaar heeft gestoken.

Op de valreep snel naar het mozaïek museum in Narlikuyu. Omvatte niet meer en niet minder dan één mozaïek, de vloer van een piepklein badhuisje. Wel heel mooi, afgebeeld zijn de 3 gratiën, een zeer gewild thema in de oudheid. Ze verbeelden pracht, lieflijkheid en opgewektheid. Wat verwacht de man nog meer van de vrouw… Het kleinood werd bewaakt door 2 man, na betaling van de entree liep een met mee om de deur van het slot te doen.

Al met al flink wat gedaan en gezien die dag. En het belangrijkste moest nog komen. Een rotsrelief. Iets unieks, nauwelijks toegepast in de romeinse traditie. Een must-see. Het was ondertussen al een uur of half 8. Het infobord wekte niet echt veel vertrouwen. De zon neigde ter kimme. Naar beneden gescharreld, keuze uit meerdere paden. De meest vanzelfsprekende bracht me bij spannende grotten. Indrukwekkend, maar had bij de tegenover liggende bergwand moeten uitkomen. Terug, ander pad, nog steiler naar beneden. Eindigde nergens, heb het toen opgegeven. Voor die avond.

Was met de fiets er naartoe gereden. De auto stond voor de nacht gesteld op een terreintje met wat uiterst simpele bouwsels. Dacht eerst ik aan onderkomens van seizoenarbeiders. Die Turken toch… Nog iets beter om me heen gekeken, leek het me eerder een winteronderkomen met stallen van een geitenherder. Dat verklaart misschien ook waarom ik die nacht helemaal lek gestoken ben door piepkleine muggetjes. Zo klein dat ze door de mazen van de horren heen kropen. Heeft me ertoe gezet de volgende dag eindelijk eens de klamboe in mijn bedstee te installeren. Ligt al jaren in een kastje. Nooit de noodzaak echt gevoeld, deed gewoon alle deuren, ramen en luiken dicht. Maar dat gaat hier niet met die allesomvattende hitte. Je moet elk zuchtje wind pakken, anders steek je de dievenmoord. Ik kan jullie meedelen, een doorslaand succes! Heb de volgende dag nog poging gewaagd om het reliëf te bereiken. Was beter voorbereid, had op een site gelezen dat er een route staat aangegeven met rode, nou ja dat waren ze, pijlen. Die leidden me naar een vele meters lang touw als houvast om een afdaling in te zetten, kaarsrecht naar beneden, met daaronder een nog veel diepere afgrond. Ik heb het niet aangedurfd, mietje…

Donderdag opnieuw wat kilometers weten te maken. Een stop in Adana voor het archeologisch museum. Aardige voorbereiding op wat me nog te wachten staat, namelijk de Hittieten. Prachtig beeld van hun oppergod, pendant van Zeus. Mooi, sierlijk vaatwerk. Stonden daarnaast een paar beelden uit de zgn. archaïsche periode van de Griekse cultuur, een voorloper op de levensechte beelden. Door je oogharen kan je de Egyptische roots zien. Niet voor niets moest Herodotus, geschiedschrijver ± 500 BC, constateren op zijn rondreis door het Middellandse zee-gebied toen hij in Egypte aan belandde, niks Grieks in Griekenland alles afgekeken.

Vrijdag besteed aan huishoudelijke werkzaamheden. De koelkast moest bv. duidelijk eens ontdooid worden. Een paar lange broeken stonden stijf van zweet en stof. Een gratis plek met alle ingrediënten water wc bij de hand nooit voorbij laten gaan.

Zaterdag eindelijk dan die beloofde kilometers. 320 maar liefst. Opnieuw maar één tussenstop, het mozaïek museum in Gaziantep. Volgens eigen zeggen het mooiste ter wereld. Had verwacht er nog met de dramatische gevolgen van de aardbeving uit 2023 te worden geconfronteerd. Niets daarvan. Het epicentrum lag inderdaad veel zuidelijker. Maar dan toch. Een woestenij aan torenflats, vond het aan de buitenkant nogal vervreemdend. Alhoewel, me bekruipt me steeds meer het gevoel: hoe oostelijker ik kom des te westerser Turkije oogt. De bebouwing, hoe de mensen gekleed gaan.

Blijde verrassing gisteren, op mijn rustdag. Zo maar ergens langs de kustroute, maar met uitzicht. Moest even herstellen. Had mijn voeten en knieën opgehaald in zee. Werd omver geknikkerd door een breker zonder vaste voet aan de grond. Totaal verrast dat na een paar meter zand je ineens midden tussen grote rotsblokken terecht kwam. Zag later pas hoe je dat aanpakt. Geschoeid snel de horde nemen en zo snel mogelijk gaan zwemmen. Ben benieuwd of het typisch iets is voor Alanya en omgeving; had het nog eerder meegemaakt. Wilde ook even de tijd nemen om na te denken over hoe verder. Merkte dat ik de afstand naar Göbeklitepe totaal verkeerd heb ingeschat; dacht nog een paar honderd kilometer maar dat zijn er bijna 700! En dat in combinatie met de als maar toenemende temperaturen overdag. Ben er nog niet helemaal uit. Dat ik vaart moet gaan maken is zeker, niet meer stilstaan bij elke opgedolven steen. De verrassing was overigens een vondst onderin de koelbox, 3 pakjes spicy guacamole en 1 mascarpone chili. Lekkere dingen die ze hier niet hebben. Al rondgekeken naar mogelijke alternatieven maar die zijn er niet zo direct. Dus ik houd me aanbevolen voor goeie tips. Wat ik duidelijk nog niet onder de knie heb is hoe om te gaan met de verzengende zon in combinatie met het bezoek aan een antik kenti. Het totaal gebrek aan maar een zuchtje wind is de grote boosdoener. Alles aandoen na 5 uur ‘s middag? Probeer het wel. Maar lukt natuurlijk niet altijd. Overdag naar het strand, geen optie, ben al bruin genoeg. Een museumpje pikken, zou leuk zijn maar die zijn er nauwelijks of dicht. Zit van de weeromstuit regelmatig binnen in m’n broedstoof een boekie te lezen. Ventilator erbij, valt te doen.

Dat gold gelukkig in mindere mate voor Kremna. Een stad totaal in puin. Laten de luchtfoto’s voor zich spreken. Dat maakte het bezoek niet minder leuk. Je probeert toch enige structuur te ontdekken. Maar dan verscholen een stuk waar elke zomer aan gewerkt wordt door archeologen. Stukje bij beetje komt de hoofdstraat dwars over het terrein bloot te liggen. Links een opgang naar een tempel daarachter. In het midden de wat ze hier mooi kunnen noemen de colonnadestraat. Met rechts aanpalende winkeltjes. Bij vertrek stuitte ik op de bewaker van al dit schoons. Liep bij toegangshek wat zoekend rond; er zouden daar rotsgraven moeten zijn. Hij sprak me bestraffend toe omdat ik met de drone had rondgevlogen. Nodigde me vervolgens uit op de thee en leidde me naar wat ik niet kon vinden. Tja, zo gaat dat dan. Was net voor de bui binnen, heeft de hele middag gedonderd en gebliksemd. Prima weer om een stukkie bij te schrijven.

De dag erop had weer goud in de mond, herinnerde zich niets van de dag ervoor. Onderweg naar Ariassos Suzus Han, een karavanserai kort bezocht. Deur stevig op slot. Jammer, opiumdak deed van alles veronderstellen. Ariassos had wat van Kremna. Wonderbaarlijk genoeg stond de decoratieve stadspoort uit de romeinse tijd fier overeind. Van wat er allemaal zou moeten zijn, heb ik heel weinig kunnen vinden. Er waren geen ingesleten paden van eerdere bezoekers, het was puur klimmen en klauteren. Zelfs de drone kon er geen chocola van maken. Uitgezonderd de necropool.

s-Nachts in de duinen bij Kumköy gestaan. Mooi plekje, een beetje luidruchtig, tot heel laat aan en af gerij van vissers. Het strand heb ik gemeden, wat een teringzooi. Overal achtergelaten restanten van een gezellig samenzijn. Heb dat al heel veel meegemaakt. Mensen gaan zitten picknicken en laten de boel de boel. Wat een schril contrast met een resort even verderop. Het Rode plein in Moskou in het klein.

Vanuit Kumköy zonder aanhang naar Perge aan het eind van de middag. Ik raad iedereen aan luchtfoto’s van deze grieks/romeinse stad op internet te bekijken. Voeg er een bij die ik in de gauwigheid tegen kwam, dekt niet alles wat er overeind is gezet.

De stad was zo te zien geobsedeerd door water. Kwam meerdere fonteinen/nymfea tegen. In het midden van de hoofdstraat een lange waterpartij met bruggetjes ter hoogte van de zijstraten.

Het theater was in onderhoud. Het van oorsprong Griekse stadion is in de Romeinse tijd gereduceerd tot een klein amfitheater aan kopse kant. Zagen geen brood in hardloopwedstrijden e.d.

Hoe al die hoeveelheid water naar de stad gebracht werd is i.t.t. Perge nog heel goed te zien bij Aspendos. Het aquaduct ziet er nogal wonderlijk uit. Aan de noord- en zuidkant staan restanten die ver uitsteken boven de rest. Dat hoort zo, het is niet zo dat op de lagere delen stukken ontbreken. Het water stroomde dan ook niet door een bak, zoals bij de Pont du Gard in Frankrijk, maar door leiding van 30 cm doorsnee. Vraag me niet hoe maar middels die hogere delen werd de druk in de leiding geregeld opdat er voldoende doorstroming was. Aspendos is meest beroemd vanwege het theater dat er nog als nieuw bij staat. Dagelijks wordt er de dans- en lichtshow Antalya Fire of Anatlia ten tonele gevoerd. Trekt busladingen toeristen.

Mij boeide meer de werkzaamheden aan de weg naar de bovenstad, de akropolis. Van het poortje staken op oudere foto’s alleen de bovenste stenen boven de grond uit. Na het verwijderen van 3 meter aarde kwam de hele straat met riolering en al tevoorschijn.

Tot slot Syedra. Een stadje dat tegen een bergwand is aangebouwd. Olijfolie heeft er een grote rol gespeeld gelet op het aantal persen die er gevonden zijn. Nu is er in de omgeving geen olijfboom meer te bekennen, alleen maar plantages met pisangbomen.

Iets voor half zes vanmorgen, extra lang bandje opgezet om op te roepen voor het gebed bij zonsopkomst. Ja, dat krijg je als je zo dicht op de bewoonde wereld neerstrijkt. Kwam gisteren redelijk op tijd in Hacibağ aan. Een dorp van iets van 100 woningen. Waar de gewone weg ophoudt en overgaat in een ruim 3 km lange gravelroad naar de resten van de stad Kremna, was veel groter en omvangrijker dan het dorp nu. Trok volop bekijks, maar niemand kwam echt dichtbij. Behalve dan 2 jonge meiden. Wat met elkaar gekletst over de telefoon. Waar kom je vandaan? Reis je alleen, waar is je vrouw? Was bezig dit verhaaltje voor te bereiden. Selectie maken uit de talloze foto’s die ik afgelopen week weer voor het nageslacht heb vastgelegd… Het meeste werk is ze vervolgens recht te zetten en de toelichtende bordjes vierkant te maken. Uit allerlei hoeken maak je daar schots en scheef plaatjes van en met een programmaatje kan je die fatsoeneren.

Heb sinterklaas achter me gelaten en richting Antalya gereden om van daaruit een uitstapje te maken meet landinwaarts. Via een soort vallei, al sinds mensenheugenis een aantrekkelijk gebied om je in te vestigen en doorheen te trekken met karavanen in de vroege middeleeuwen. Ben al weer op de terugweg, het verste punt was Burdur, om de reis te vervolgen oostwaarts langs de kust. Nog 500 km te gaan tot Göblekitepe! Maar met héél veel geplande tussenstops.

De eerste halteplaats heette Finike, sinaasappelstad. Een stuk of veertig te koop in een netje voor 2 en halve euro. Vond een schitterend nachtleger helemaal boven de stad. Een plek waar dagjesmensen neerstrijken met name in het weekend maar ook doordeweeks om gezellig even wat te eten en te drinken met elkaar. Die plekken zijn er legio. Voor mij ideaal omdat er altijd water is en WC. Bracht in Finike ook nog een hele dag door aan het strand. Even een paar keer in zee geweest maar dat was het dan. De rest van de tijd druk in de weer geweest met koken. Zag ineens ergens prei liggen. Al aan het uitlopen, maar ja. Groente e.d. is hier een schaars goed. Dus snel maar iets van maken. Was er nergens vlees te koop. Alleen een kiloknaller kip. Resultaat 12 dagen nasi, van 2 verschillende merken, vervaldatum 2019, geen centje pijn. De ene soort smaakt echter dan de andere, weet niet meer welke.

Vanuit Finike een bezoek gebracht aan Arykanda, Rhodiapolis en Limyra. Allemaal verromeinste steden, Grieks van opzet met daaronder een Lycische verleden. Waarschijnlijk al bewoond in de steentijd.

Arykanda geeft een fantastisch beeld van hoe de binnenstad is opgebouwd. Zonder mijn onafscheidelijke drone zou ik je daar geen deelgenoot van hebben kunnen maken. Kon er vrijuit mee aan de slag, er was geen enkele bewaking. Schijnt dat je in Turkije overal mag vliegen met een drone maar niet boven opgravingen.

Van Rhodiapolis wilde men een ware trekpleister maken, dat weet ik zeker. Er is flink aan gesleuteld. Mooie, luxe entree om bezoekers te ontvangen. Op slot, helemaal leeg, gek genoeg kon je er wel naar de WC, die zo te zien dagelijks werd schoongemaakt. Bleef zitten met de vraag wat er allemaal op de buitenmuur van het mausoleum stond. Volgens mij geen verhaal maar namen. Heel veel namen. Ingeschreven burgers? Die zich naar goed, oud Grieks gebruik op tempelmuren lieten bijschrijven.

Voor Limyra moest in tegenstelling tot de vorige 2 in de buidel worden getast. Niet veel maar toch. Want er viel eigenlijk niks te bekijken. Een platform waar dwars overheen in latere tijden een stadsmuur is neergezet. Hoe archeologen daaruit kunnen opmaken wat daar gestaan heeft, laat zich raden. Blijkens een omgevallen infobord een eerbetoon aan een Ptolomese vorst of vervanger daarvan. Ptolomees, hoe zo? Zo’n 300 Bc is Alexander de Grote met zijn heerscharen van 40.000 man begonnen aan zijn veroveringstocht die startte in Macedonië en eindigde bij de Indus. Hij heeft van dat enorme rijk niet of nauwelijks kunnen genieten. Op 33-jarige leeftijd legde hij het loodje in Babylon. Zijn legeraanvoerders verdeelden de nalatenschap. Een daarvan was Ptolomeus. In Egypte vormden de nazaten een hele dynastie die eindigde met Cleopatra.

Toch even aandacht voor het theater, is vrijstaand, redelijk uniek hier tot nu toe, meeste zijn grotendeels uit een rotshelling gehakt. Dat bood de mogelijkheid op meer manieren dan alleen van onderaf opzij of helemaal van boven binnen te komen. Maar ook van achteren via trappen naar de vomitoria (vomeren was toch iets met overgeven?) een verbindingsgang onder de zitplaatsen met meerdere doorgangen naar de zitplaatsen. Waarom ik zo uitweid zijn een paar rotsblokken met een rond gat erin. Wist dat ze bestonden. Daarin stonden dikke, lange palen/masten waaraan de zonwering hing. Je dacht toch niet dat het publiek zonder beschutting daar naar een voorstelling ging zitten kijken…

Over Antalya kan ik kort zijn. Museum al jaren gesloten. Voor de 3de keer op rij dus m’n neus gestoten. Stond er in de uiterwaarden van de Boga rivier. Samen met 2 grote autobussen die 2 mannen aan het verbouwen waren tot hun nieuwe (mobiele) thuis. Let even op het dakterras bij de linkse.

Vergeet ik bijna even stil te staan bij Phaselis, gelegen tussen Finike en Antalya. Een voormalige havenstad met meerdere, natuurlijke havenkommen. Daartussen ligt een antieke verbindingsweg. Ideaal voor badgasten om van het ene strandje naar het andere te lopen.

Vanuit Antalya het binnenland in. Het eerste wat ik tegen kwam was karvanserai Evdir Han. Een beetje en ruïne, maar dat is mijn specialiteit. Indrukwekkend binnenkomen. Stamt uit 1200 bij het opkomen van de islam in deze streek.

Zelfde dag nog Termessos bedwongen. Vanaf het betaalhokje 9 km met de auto de bergen in en dan nog anderhalve kilometer naar boven lopen, eigenlijk klimmen bij afwezigheid fatsoenlijk pad. Was versleten. Gelukkig was het een redelijk bewolkte dag. Maar de restanten van het theater mochten er zijn, het leek wel tussen de bergen er om heen in de lucht te zweven. Op een alternatieve route terug vergezeld door 2 jonge jongens, een Gentenaar en een Rotterdammer. Stonden versteld wat ik allemaal te vertellen had. Zagen dingen waar ze geen weet van hadden. Waren redelijk op de bonnefooi in Termessos terecht gekomen. Tip van het sociale hostell waar ze een weekje verbleven. Hebben me wel een eenzame martelgang naar beneden doen besparen, waarvoor dank.

De nacht doorgebracht bij karavanserai Kirgöz Han. Tegenwoordig een feestzaal voor bruiloften en partijen.

In Burdur was gelukkig het museum wel open. Belichte het uitstapje van de dag erop naar Sagalassos. Er stonden een paar beelden uit het romeinse nymphaeum. Een plaatje van een ruïne. Jammer dat er iets is mis gegaan met de fotoos. Stond er al om half 9 voor de deur. Ging er om half 2 weer weg. Mooi nog even tijd voor nog een karavanserai, Incir Han.

Van de week werd herdacht dat Allah Abraham behoedde voor filicide op zijn eerste zoon Ismaël. Wij christenen houden het op Isaak, in wezen de tweede zoon bij zijn als maar niet zwanger wordende vrouw Sarah (Ismaël was verwekt bij de bijzit Agar). Het is natuurlijk om het even, het gaat om de bereidheid van de goedgelovige een eigen kind te willen offeren, in wezen voor zijn eigen zielenheil, als onvoorwaardelijke trouw aan de onnoembare Almachtige. Arme Mohammed, je zal maar zo’n voorvader hebben… Ik had het helemaal niet in de gaten. Zag wel een schaap eenzaam weggevoerd worden op een platte wagen. Het lam Gods ten voeten uit. En even later een gefileerd karkas, hangende aan een boomtak. Nog steeds ging me geen lichtje branden totdat ik het hardop vertelde wat ik gezien had aan de zus van een vriendin, waar ik even op bezoek was. Ter gelegenheid van het Offerfeest heeft Erdogan gemeend heel Turkije een hele week vrijaf te geven ipv de traditionele ene dag. Dat kan hier zomaar, tot voor 2 weken geleden wist niemand dat dat in de pen zat. Voor de argeloze toerist geen zege te noemen. Dacht even een bezoekje te brengen aan Simena en Kekova. Kwam terecht in ware heksenketel van relaxende dagjesmensen en oververhitte auto’s. Totaal onverwacht want beide gehuchten liggen ver weg van de bewoonde wereld. Ze blijken een hot spot te zijn om redenen van hun schitterende omgeving. Aan wat ik wilde zien, ben totaal niet toe gekomen. Niet verder gekomen dan wat rondgepeddel tussen de eilandjes in een kajak. Daarvan helaas geen plaatjes, maar… ben inmiddels de trotse bezitter van een selfie stick. Dus wees voorbereid!

Patara, daar eindigde mijn vorige reis door Turkije in 2015. En is nu het vertrekpunt van een heel nieuw avontuur. Patara was een van de vele steden in Lycië. Niet zeg maar de hoofdstad, dat was het nabij gelegen Xanthos, maar wel van belang omdat er het gemeenschapshuis (bouleuterion) cq parlement van de Lycische Liga stond. Naar vernomen heeft deze staatsvorm met in grote mate zelfstandige steden onder een gemeenschappelijk koepel ten voorbeeld gestaan aan de grondwet van de Verenigde staten van Amerika. Er werd gestemd naar rato grootte van de deelnemende stad (3, 2 of 1 stem). Heeft de tand des tijds eeuwenlang doorstaan. En vele bezettingen door Perzen, Alexander de Grote en later nog Romeinen. Had er graag veel meer over te weten willen komen. Ware het niet dat het Museum of the Lycian civilizations in Demre al sinds 2 jaar stevig op slot zit, inclusief de aangrenzende opgraving van het havenkwartier van Andriake. Een regelrechte domper, wordt met geen woord over gerept op haar site. De ware aard van de heel markante graftombes, die je hier overal tegenkomt, en de halsbrekende rotsgraven zullen een mysterie blijven, ben ik bang.

Demre, beter bekend onder de naam Myra, is de geboortestad van Sinterklaas. Hij is er volgens de annalen ook begraven alhoewel Bari in Italië claimt zijn stoffelijke resten daar weggehaald te hebben. Waarom de goed heiligman jaarlijks uit Spanje komt, schijnt te stammen uit de tijd dat we de koning van Hispanje nog eerden. Hijzelve is er nimmer geweest. In Rusland wordt Sint Nicholas bijzonder vereerd. Het leek of de hele stad tweetalig was. De Russen worden node gemist. Hele winkelallees stonden er leeg en verlaten bij.

Verder had Demre niet zo veel te bieden. Een prachtig theater, dat wel. En niet te vergeten een heel vroeg christelijk kerkje, bijna nog helemaal in de oude staat. Was totaal bedolven geraakt. Vanzelfsprekend niet meer te betreden, zo’n kwetsbaar kleinood.

Van boven gezien ziet Demre er absurd uit, wat huizenblokken in een oceaan van plastic kassen. Kassen die in dit zomerseizoen allemaal leeg staan. Is hier een winteractiviteit. Dus ook geen Syrische vluchteling te bekennen…

Sta al een paar nachten heerlijk koel in een bos bij Yavu. Lekker centraal tussen Demre en genoemde toeristenresorts. Scheelt een hoop gesleep met de loodzware caravan achter me aan. Vlakbij liggen de resten van de Lycische stad Kyaneai. Staat langs de grote weg aangegeven maar het is in de praktijk een hele operatie om er te geraken. Anderhalve km voor de site werd de weg zo slecht dat het zelfs voor de geëlektrificeerde mountainbike even te veel leek. Maar dat is de sport, om dan toch ter bestemder plekke te komen, geeft zo veel genoegen! Met als kers op de taart een rondje met de drone. En er was nog van alles te zien ook. Waaronder heel veel cisternes, de grootste zorg in vroegere tijden om niet droog te komen zitten.

Soms vraag ik me wel af hoe lang m’n gestel het uithoudt. Maar het gaat nog best heuvelop en af. De kilo’s vliegen d’r vanaf, dus dat scheelt. Moet wel even verder met een kies minder, kroon brak af. Lange-afstands-advies van de tandarts in Schiedam niets aan laten doen, pas als het pijnlijk wordt.

Het lijkt wel of de dagelijkse Turkse mens nooit rust heeft, de hele week van vroeg tot laat met iets bezig is. Alleen het komt nooit af, het is al weer verloren gegaan voordat het af is. Tegelijk overal serene rust. Vrouwen in een kring, bij elkaar wat te kletsen, families dicht opeen op hun erf zittende op de grond. Kennis mogen maken met wat gastvrijheid kan inhouden. Na een uitgebreid praatje met een Rotterdammer uit noord, die op familiebezoek was, kreeg ik wat later zomaar net geplukte amandelen aangeboden. Moet je met huid en haar eten. Niet lekker en niet vies.

Of onlangs een zak met sinaasappelen, tomaten, komkommers en pepers. Aangeboden door een jong stel dat zat te eten in een schaduwrijke bossage. Waarom, weet ik niet, we verstonden elkaar niet, teşekkür ederim, heel hartelijk bedankt.

Vanmorgen al vroeg een aantal vissers op het strand. Druk delibererend, tij wind wel gunstig? Het is ineens weer een stralende dag, was een een tijdje wat minder. Een paar visser vertrekken naar elders. Twee blijven. Ik zie ze al een paar dagen samen optrekken, stallen hun scooters in de schaduw van mijn caravan. Na 3 uur houden ze het voor gezien. De een zegt 2 vissen gevangen, zo groot. De ander meent 3. Vissen doen ze met een soort sleepnetten. Mannetje aan de kant geeft net, zijn maat trekt het de zee in, tot zo’n 30 meter en begint dan in een boog terug te lopen, ploegend door het water. Langzaam sluit het net. Om de vis bij de les te houden wordt met een stok stevig op het water geslagen…

Ben teruggekeerd op de plek waar ik 11 jaar geleden ook heb gestaan, vanwaaruit ik met het ‘bevrijde’ trekpaard, los van de caravan, druk in de rondte heb gereden. Naar Xanthos, zag er nu een beetje verwaarloosd uit, naar Letoon, nog steeds half ander water, naar een aquaduct en Pydna, een soort burcht. De kilometers lange, rechte weg, dwars door een soort moerasland is opnieuw aangelegd. Kon zowaar aan het strand heerlijk parkeren, zonder bang te zijn in het zand te verzinken. De al jaren leegstaande strandtent is opgeruimd. Jammer, want de watervoorziening deed het nog. Maar geen nood, aan het eind van de doodlopende weg, een paar 100 meter verderop, is nog een kraan, zomaar uit het niets. Nut en noodzaak van de nieuwe weg laat zich raden, leidt nergens heen. Overzomeren ging vroeger even goed. Het seizoen komt eraan, zag vrachtwagentjes platforms aandragen. In de natuur zit men niet graag op de kale grond. Slangen? Of ter bescherming tegen andersoortige bijtende beestjes. Bij mij jeukt het al overal. Maar ik lig dan gewoon plat op het zand. Niet te lang, dokter thuis meent verdachte plekjes te hebben waargenomen.

19 mei was het een nationale feestdag. Op die dag is in 1919 Atatürk, de stichter van het moderne Turkije, ergens aan de Zwarte zee geland en begonnen met de herovering van Anatolië, de meer oostelijke helft van het land, dat bezet was door Engelsen en Fransen. In 1915 had hij als officier van het Ottomaanse leger al naam gemaakt bij de vernietiging van de Engelse vloot onder leiding van de toenmalige minister van oorlog Churchill, die wel even dacht via de Dardanellen Istanboel te zullen veroveren. Op straat was er niets van de merken, wat gekleurde vlaggetjes. Schijnt ook meer een jeugdgebeuren te zijn, met sport en spel.

Wat stond er verder van de week nog op het programma? Minder dan vorige week. Even wat gas teruggenomen. Zelfs een dagje zomaar ergens op een fraai plekkie in de bergen gestopt en gebleven. Dit ondanks of misschien juist daardoor, het matige weer. Een paar keer zelfs ‘s-avonds de kachel aan gehad.

Raar maar waar, opgravingen blijven verrassend! Ik neem je mee naar Aphrodisias. Een stad als alle andere Grieks-Romeinse steden van voor en na het begin van de jaartelling. Een tempel, een klein of groot theater, een agora en wat patriciërswoningen. Maar nog nooit een soort tempelgebeuren, enorm van omvang, in opdracht van een paar puissant rijke broers, opdragen aan keizer Tiberius die hun welvarendheid waarschijnlijk heeft mogelijk gemaakt. De naam sebasteion is afgeleid van het Griekse woord sebastos = majesteit, gelijk aan augustus in het Latijn. Het is deels herbouwd. De originele beeldhouwwerken waren helaas niet te bewonderen, museum voor maanden gesloten. Even verderop een vijver van 170 bij 25 meter, vormde het middelpunt van de bijna niet meer zichtbare agora, zeg maar koopgoot. Dan de poort bestaande uit 4 zogenaamde tetrapylonen, Gaf toegang vanaf de straat naar het tempelcomplex van Aphrodite. Eigenlijk zou de hele stad als het ware herbouwd kunnen worden, zo te zien lagen alle onderdelen er nog. Tot slot het stadion, dit keer zo goed als intact, niet als steengroeve leeggeplunderd. Zitplaatsen kon je reserveren, of als beroepsgroep maar ook als particulier. Zoals vroeger bij ons voorin in de kerk met het gewone volk daarachter.

Er voor het eerst buiten de deur gegeten, menemen, eigenlijk een ontbijtgerecht.

Dat vroeger tijden niet regelvrij waren, gaf ik al aan wat betreft het waterbeheer. Hier blijkt dat prijsbeheersing van goederen de normaalste zaak van de wereld was, in steen gehouwen op tientallen plaquettes.

Kibyra sprong eruit vanwege een plaatje van een ronde fontein, een tholos nyphaeum. Kon een bruidsgezelschap de goeie kant opsturen om zich daar op de gevoelige plaat te laten vereeuwigen, nou ja. Het prachtige mozaïek met de kop van Medusa in het odeon mag evenmin onvermeld blijven.

En dan als klapstuk Patara, vlakbij waar ik nu aan het strand sta. Was er al eens geweest, ben er nu alleen naar toe gegaan vanwege de herbouwde vuurtoren. De fotoos spreken voor zich; die van toen en het eindresultaat dat er mag zijn.

Volstrekt misplaatst voor mijn gevoel, werd ook verder niet toegelicht, midden op de opgraving het langzaam aan het vergane, papyrus-rieten schip Ra II van Thor Heyerdahl waarmee hij in 1970 de Atlantische oceaan overstak. Hij wilde bewijzen dat de Egyptenaren de eigenlijke bouwers van de piramides in midden- en zuid-Amerika waren. Net zo’n luchtspiegeling als in 1947 met de Kon-Tiki vanuit zuid-Amerika naar de Polynesische eilanden in de Pacific.

Als herboren… Met veel moeite in Pamukkale een paar van die schilderachtige vijvertjes kunnen vinden die niet droog stonden of waar het uitdrukkelijk verboden was er een poot in te zetten. Ik heb een bad genomen. Je kan overal in aangelegde zwembaden met dat zuiverende water terecht. Maar dat vond ik maar niks. De plaatjes van vroeger stonden me nog helder voor de geest. Het katoenen kasteel was op het eerste gezicht nogal een afknapper. Het oogt van een afstand grijs en grauw.

Werd vanmorgen al in alle vroegte gewekt. Om klokslag 5 uur verscheen een horde aan trucks. Enorme plunjebalen werden leeggeschud en de inhoud wijd verspreid. Luid ronkende ventilatoren begonnen de zakken met lucht te vullen. Het mandje waarin straks een 20-tal waaghalzen het luchtruim zullen kiezen, ligt rustig op z’n kant het hele gebeuren te aanschouwen. Langzaam krijgen de hete luchtballonen vorm. En dan pas gaan de branders aan. Het gevaarte richt zich op, heel voorzichtig. Even stevig gas geven en weg zijn. Drie kwartier later ligt de vlakte waaraan ik met caravan aan de rand stond, er weer verlaten bij, als voorheen. Boven me bewegen de ballonnen eerst naar links, na wat gestijg naar rechts. Slim en opmerkelijk hoe dicht op elkaar luchtlagen zich diametraal bewegen. Ik hoop dat daarboven de krijtrotsen van Pamukkale er spannender uitzien… Niemand kunnen spreken omdat ze een paar vlaktes verderop weer landden. Zelf ben ik de laatste die zich in handen durft te geven aan zoiets fragiels, wat tentdoek,vele dunne lijntjes en een mandje van pitriet. Wat ze wél hebben mogen bewonderen zijn de ruïnes van de stad Hierapolis. Dat moet wonderschoon zijn geweest!

Twee kilometer voor de door de nazaten van Alexander de grote gestichte stad zelf ligt een uitgestrekte necropolis. Alle gaande en komende bezoekers aan de stad moesten er dwars doorheen. Een ware dodenstad op zich. Nu lijkt het meer op wat de apocalyps van de evangelist Johannes zo plastisch schildert, wanneer de doden weer tot leven worden gewekt uit hun graven. Alles ligt overhoop, deksels van kisten zijn afgeworpen, tombes staan open.

De god van de onderwereld Hades (grieks) of Pluto (romeinse equivalent) werd er op een heel speciale manier te vriend gehouden. In soort heiligdom troont hij vorstelijk gezeten met naast zich zijn driekoppige hond, die wel raad wist met zondaren. Bij gelegenheid, in aanwezigheid van honderden toeschouwers, werden onder zijn voeten offerdieren via het poortje het ondermaanse ingestuurd. Ze vonden daar een verstikkingsdood met giftige gassen die uit de rotsen opstijgen.

Een verfrissend bad was overigens welverdiend. Aan Hierapolis, waar ik zeker een hele dag doorbracht, gingen vooraf: Kyme, Sardis, Philadephia, Tripolis en Laodiceia.

Kyme is een verhaal apart. Elf jaar geleden heb ik geprobeerd het te bezoeken. Kwam in een havengebied met containeroverslag en raffinaderijen terecht. Toen na kilometers over totaal aan gort gereden wegen vroegtijdig de moed opgegeven. Nu wel doorgezet. Dit ondanks dat de weg er niet beter op geworden was en de schier oneindige file aan vrachtwagens. Zo’n beetje als mieren. Kyme was destijds al een havenstad. De site is een oase in het industriegebied. Er is niks opgegraven. Met wat goede wil zie je onder water stukken oude kade muur. Heerlijk de nacht doorgebracht, een beetje luidruchtig, dat spreekt voor zich.

In Sardis is het frigidarium (koude gedeelte badhuis) van een groot gymnasium (sportschool avant la lettre) in volle glorie herrezen. In een van de bijgebouwen is in de 6de eeuw een synagoge ondergebracht. Van de tempel van Artemis is weinig nog heel, wel een paar mooie details.

Philadelphia (broederliefde), nu Alaşehir, is een rijzende ster aan het archeologische firmament, misschien. Het trekt al jaarlijks menig reisgezelschap uit alle christelijke windstreken. Er staat, nou ja wat er van over is, een van de 7 kerken die de reeds genoemde evangelist aanhaalt in een vermanend schrijven. De groep op de foto was afkomstig uit Indonesië. Aan het blootleggen van een theatertje wordt druk gewerkt. Even verderop ligt totaal verloren een kaalgeplukt stadion, slechts grasbegroeide contouren in het landschap. Veel verder ben ik niet gekomen, kwam terecht in een uren durend noodweer, op de fiets, een beetje schuilend onder een overhangende boom.

Tripolis ligt eenzaam en verlaten in nowhere. Tussen alle brokstukken heeft een openbare WC een 2de leven gekregen. Aan het naastgelegen nymphaeum, een soort heiligdom ter ere van de waternimfen, wordt druk gewerkt.

In Laodiceia opnieuw een herbouwd nymphaeum. De oprichter Trajanus laat zich niet geheel onbetuigd. Water en waterbeheer was toen al een zaak van leven en dood. De omgang ermee kende uitgebreide reglementering, zie toelichting.

Tot zover mijn eerste indrukken, wordt vervolgd.