Ik wil niet naar huis! En toch zal je… Met tegenzin naar Thessaloniki gereden. Wat rest, zijn twee musea en dan zit het er hier op. In Macedonië en Servië sla ik nog paar zijpaden in. Maar merendeels zal het aan een stuk doorkarren geblazen zijn. Hopelijk zitten de lastige grensovergangen in voormalig Joegoslavië (zoals Grieken het consequent blijven noemen) een beetje mee. Op de heenweg stond je soms een half uur of langer in de rij voor helemaal niets. Zelfs geen stempeltje, alleen wat geblader in je paspoort. Thessaloniki is echt een grootstad. Voor zover ik heb kunnen zien, zitten alle terrasjes barstens vol. Krisis hoezo? Of wat moet je anders, met 30° blijf je toch ook niet binnen zitten. De paar mensen van de biologische stads(volks)tuin, waar ik vlak naast een overnachtingsplekje heb gevonden, denken daar waarschijnlijk heel anders over maar ze zijn er niet voor niets met weinigen.

Vanmorgen stond ik nog aan het strand in Kalivia Varikou. Zwom ik voor de laatste keer in de wateren van de Middellandse zee. Vaarwel Olympus. Bedankt voor je wolken in de ochtend en aan het eind van de middag. Anders zou het niet om uit te houden zijn geweest. Voor der afwisseling dit keer een echt zandstrand. Griekenland kent ze in alle soorten en maten. Mijn voorkeur hebben inmiddels de paralia met heel grof zand, net geen kiezels. Daar is het water altijd hartstikke helder, ook al staan er stevige golven. Deze reis is de meest vakantie-achtige geweest. Ik heb ook veel gezien maar ben veel vaker dan andere keren ergens een paar dagen blijven staan. Aan zee natuurlijk! De redenen zijn simpel: het weer en altijd is wel een kust nabij. Mooie vooruitzichten voor volgend jaar. Ik heb al wat op de kaart zitten kijken. Turkije lonkt.

Eind vorige week beëindigde ik mijn rondje Peloponnesos af met een bezoek aan een Iveco-dealer in Patra. De rechter zijruit wilde niet meer omhoog. Al langer piepte en kraakte er wat. Het hele mechanisme in de deur om het raam omhoog en omlaag te doen, moest vervangen worden. Even overwoog ik het uitstellen tot in Nederland. Maar toen ik hoorde wat het ging kosten, was de keuze niet moeilijk. Afgezien van de prijs van het nieuwe onderdeel bedroeg het arbeidsloon 20 euro. Daarvoor zijn 2 mensen 3 kwartier bezig geweest! Dezelfde ervaring had ik bij de kapper, 5 euro geknipt en geschoren. Nou was het wel een hele simpele kapper. De coupe is er niet minder om. En dat allemaal in gebarentaal. Hij sprak werkelijk geen woord niet-Grieks. Wat opvalt, is dat je overal cash moet betalen. Natuurlijk niet bij de Lidl, alhoewel ik wel altijd de enige ben die pint. Zou er een samenhang zijn? Lage inkomsten en geen krediet meer bij de bank?

Via Arta ben ik in een keer doorgereden naar Vergina. Op de heenreis had ik daar voor gesloten deuren gestaan, het was maandag… In Arta even rondgekeken. Oude stad in de bocht van een rivier. Onder meer recente bebouwing komt telkens wat veel ouders te voorschijn. Een aardig archeologisch museum, niks echt bijzonders. Wel een fraaie, ouwe kerk. Voor de liefhebber: reken eens uit hoeveel Grieks/Romeinse zuilen zijn hier verwerkt? Het is een instinker. Je ziet op de foto maar één hoek uitgelicht van de vier in totaal.

Vergina is beroemd vanwege haar koningsgraven uit de hoogtijdagen van Macedonië met de meest prachtige grafgiften. Het ongeschonden graf van Philippus II, vader van Alexander de Grote, is er gevonden.

Allemaal ongeschonden, dank aan de arme soldaat die voor de deur van het graf is mee begraven. Vergina is nu een dorpje. Het was eens, vóór Pella (zie begin reis), de hoofdstad van Macedonië, Aigai. Behalve het genoemde graf verder niets van kunnen bekijken. Alles was dicht of in reconstructie en gesloten tot 2015 of later.

Tot slot Dion aangedaan. De ommuring, wat heiligdommen en grote kasten van huizen in de binnenstad zijn bloot gelegd. De hele stad ligt er nog, onderaan de voet van het Olympus gebergte en had een nauwe band met het godengezelschap daar boven. Alexander de Grote heeft er Zeus verzocht zijn zegen uit te spreken aan het begin van zijn veroveringstocht. Uren rondgedwaald over het enorme opgravingsterrein. Overal zie je nog geplaveide straten. Wat me echt bij is gebleven, is de vondst van een heus orgeltje uit 100 v. Chr. Nooit geweten dat dat toen ook al bestond.

Zomaar dronken thuis gekomen… Na een van mijn copieuze avondmaaltijden moest ik nodig wat uitlopen langs het strand. Nog geen 500 meter onderweg stond ik ineens oog in oog met een woonmobiel met een geel kentekenbord. Net zoals ik een beetje verscholen en toch pal aan het strand. Zij hadden een ander zijweggetje genomen. Ik werd gelijk aan de wijn genood. Brrrr van die witte rezina (roje is overigens nog viezer). Na een aantal glazen merk je daar gelukkig steeds minder van. We hebben uren gezellig zitten kletsen. Het werd zelfs wat filosofisch volgens zijn zeggen. Daar konden alle muggenbeten niets aan afdoen. Aan klein ongedierte heeft Griekenland geen gebrek. Alhoewel, ze zijn nog geen eens zo klein. Dazen bijen en zo meer zijn gauw twee keer zo groot als bij ons en steken navenant kan ik je uit ondervinding vertellen. Er lopen hier ook overal schildpadden rond. De eerste keer heb ik er een teruggezet in de tuin waar ik dacht dat die uit kwam. Hij spartelde nogal tegen, later begreep ik waarom.

Een mooie week achter de rug. Veel alleen met de auto rondgereden en de huisje op wielen ergens aan de kust achtergelaten. Dat was maar goed ook. Het binnenland is ontzettend bergachtig. En vol verrassingen. Ineens houdt zomaar de asfaltweg op en gaat over in steenslag. Of de helft van de weg is in de diepte verdwenen. Of een dorp heeft zich echt uitgesloofd en de weg geplaveid met spiegelgladde zandsteen brokken. Heel leuk om te zien maar nauwelijks te beklimmen. Een paar keer een aanloop moeten nemen om boven te komen. Dat is wel nadeel van alleen met de auto rondrijden. Zonder caravan heeft ie geen druk op de achterwielen en nauwelijks grip. Nou ja, ik ben iedere keer ter bestemde plekke gekomen. Mijn eerste uitje ging richting Messene. Ben er nooit aangekomen, tenminste niet die dag. Al na een paar kilometer zag ik een interessant bord naar een of andere tempel. Kom de dag is nog lang, laten we maar eens even kijken. Telkens als ik dacht dat wordt niks, zag ik weer een verwijzing. Op een gegeven moment was ik al meer dan 40 km van mijn koers afgeweken. Ja, dan ga je niet meer terug. En ineens was ik er. In Vasses, wat ik eigenlijk voor de volgende dag had gepland. In een Christo-achtige tent staat daar een van de weinige echte tempels in Griekenland. Er wordt nog hard aan gewerkt. Overal rondom liggen genummerde stukken rotsblok, die weer hun plaats worden aangebracht. Het is de bedoeling dat eens de tent wordt afgebroken en de tempel daar 1000 meter hoog op de top van de berg kan schitteren.

De volgende dag dan toch Messene bezocht. Dat was een complete verrassing. Ik ben inmiddels gewend aan vlaktes met verstrooid liggend puin. Maar hier stond ik totaal onverwacht voor een enorme stadspoort en aangrenzende vestingwerken. Daarachter heeft een grote stad gelegen. Het centrum is voor een deel bloot gelegd. Messene heeft zich heel lang te weer gesteld tegen de hegemonie van Sparta. Dat is uiteindelijk gelukt met de steun van Athene. Maar toen had het merendeel van de bevolking al een goed heenkomen gezocht naar Sicilië en daar een nieuwe stad gesticht, het huidige Messina. Doordat ik zo veel opgravingen bezoek, krijg ik zo langzaam maar zeker een steeds beter beeld van hoe bv een stadion eruit heeft gezien. Combineer de startlijn uit Isthmia, met de renbaan van Nemea en voeg dat samen met de tribunes en omliggende zuilengalerij van Messene dan heb je een aardig totaalbeeld.

Verder een paar bijzonderheden. Heel triviaal. Tafels met (zeer waarschijnlijk) maateenheden waarmee men kon controleren niet bij de neus te zijn genomen. Veel intrigerender is het Artimiseion. Een heiligdom gewijd aan Artemis met vele hoedanigheden waaronder beschermster van de jeugd. Centraal stond haar beeltenis met om haar heen 11 sokkels waarop beelden van priesteressen en jonge meiden stonden. (Welgestelde) ouders plaatsten een beeld van hun dochter om de godin bescherming te vragen gedurende de overgang van puberteit naar volwassenheid.

De klap op de vuurpijl had Olympia moeten zijn. Een weer viel het wat tegen, voor de derde keer. Twintig dertig jaar geleden kon je nog overal op en in klauteren. Dat is nu uit den boze en daardoor is het nog saaier geworden. Ik geloof dat men zich dat ook wel realiseert. Men is bezig de zuilen van de Zeus-tempel weer overeind te zetten. Dan krijg je toch een beter idee van hoe imposant de plek geweest moet zijn. Helemaal mooi zou zijn een replica van het Zeus-beeld van Phidias te herplaatsen. Zo à la Athena in het Nashville Partenon, Tennesee USA. Een beetje meer swung zou niet weg zijn. Gelukkig maakt een bezoek aan het museum alles goed. Er zijn prachtige beelden en grote delen van de pedimenten (beeldengroepen in bovenste driehoeken aan voor- en achterzijde). Laat de foto’s voor zich spreken.

Zouden de goden voorvoeld hebben wat de kortstondige liefde van de oppergod voor de aardse koningin Leda allemaal tot gevolg zou hebben? Over de toedracht bestaat evenmin eenstemmigheid,

Sunlight City

Leda verkracht door Zeus/zwaan

Zie bijgaande beeltenissen. Zeus weet haar stonde te bereiken in de hoedanigheid van een zwaan. Even later maakt ze nog een wipje met haar man Thyndareios. Is zeker wakker geworden van het gestommel naast hem. Uit dit wonderbaarlijke samenzijn, baart Leda twee eieren. Uit het ene ontspruiten Helena en Pollux. Het andere ei schenkt het leven aan Klytaimnestra en Castor. Beide jongens vervullen later nog een belangrijke rol bij de Argonauten die het Gulden Vlies moeten zien te bemachtigen. Helena trouwt met Menelaos van Sparta en laat zich schaken door Paris uit Troje. Een 10 jaar durende oorlog is geboren en bezongen door Homerus. Met Klytaimnestra liep het evenmin goed af. Zij huwt Agamemnon en vermoordt hem als hij als overwinnaar uit Troje in Mykene terugkeert. Had ze ook wel een reden voor… Agamemnon had voor vertrek naar Troje haar dochter Iphigineia geofferd om gunstige wind af te dwingen. Maar dat pikken Orestes en Elektra, twee andere kinderen, niet en wreken zich op haar. Bent u er nog? Dit allemaal ter inleiding van mijn bezoek aan Sparta. Van de oorspronkelijke stad is niets over. Het schijnt ook geen echte stad geweest te zijn. Oude beschrijvingen spreken van een verzameling van 5 versterkte dorpen. Nadat ze de strijd met Athene om hegemonie over de Peloponnesos had verloren, was het snel gedaan met haar roemrijke geschiedenis. De Romeinen hebben nog geprobeerd er weer wat van te maken. Daar zijn nog wat resten van te vinden.

Agioi Theodoroi

Ten hemelopneming Alexander de Grote

In de Byzantijnse tijd werd een plaats dicht in de buurt veel belangrijker, Mystras.  Een hele bergwand vol ruïnes waarvan de kerkjes de tand des tijds het beste hebben doorstaan. Bijna alle huizen en paleizen liggen (nog?) in puin. Het was een hele klim van beneden langs alle kerkjes naar boven, naar het fort. Afgezien van de bijbelvaste Amerikaanse bedevaartgangers was het een Nederlandse dagje. Een kunstgeschiedenis echtpaar waarvan de man mocht genieten van een sabbatical. En een gezin met een blinde dochter. Wat een opgave. Moeder rende als maar vooruit om te bekijken of iets interessant genoeg was voor haar. Was dat zo, dan werd ze er naar toe gebracht en uit de reisgids voorgelezen wat er te zien was.

De rest van de week was een beetje teleurstellend. Het weer zat tegen, na zonneschijn komt regen. Maar vervelender was dat ik voor een paar gesloten deuren kwam te staan. Allereerst het Paleokastro bij Pylos. Dicht vanwege instortingsgevaar. Wel gelegen aan een heel mooie baai, maar nat. Met een paraplu de bordjes van Natura 2000 staan lezen. Ik weet wat ik gemist heb. De tweede tegenvaller was dat het Paleis van Nestor op de schop wordt genomen en tot 2015 niet voor publiek toegankelijk is. Het bijbehorende museumpje in Chora kon me niet opvrolijken. Nestor was een van de oudste deelnemers aan de Trojaanse oorlog, aan Griekse zijde. Hij weet de Grieken te overtuigen de aanval op Troje te openen. De eerste jaren waren ze daar nog niet echt aan toegekomen vanwege onderlinge twisten. Ik heb me moeten behelpen met het bekijken van wat grafjes.

Op weg naar een daarvan sloeg het noodlot toe. De weg werd als maar smaller en smaller en nergens kon ik keren met de verhuiswagencombinatie. Aan beide kanten staken steeds meer olijfboompjes hun gebladerte lommerrijk uit over het inmiddels zandpad geworden weggetje. Het ging allemaal goed tot die ene tak die de caravan net van boven trof. Gevolg een gat in het zonnedak. Nog mazzel want 3 meter daarachter zit de schotelantenne. Later merkte ik dat aan de andere kant ook wat mis was gegaan. Een afgebroken radio-antenne. Die zit al weer vastgeplakt met siliconenkit. Aan het gat is niets te doen op dit moment. Een klusje voor de wintermaanden.

Nog een paar aardige weetjes. Priesters droegen bij de eredienst merkwaardige maskers. Naar het schijnt om kwaadwillende goden op afstand te houden.

Liniair B is een schrift dat pas vrij recent te lezen is. Het bevat veel meer tekens dan het letterschrift. Ze verbeelden lettergrepen. Er is nog een onvertaalde variant Liniair A. Beide schriftsoorten stammen uit de Myceense tijd. Minimaal 1500 v Chr. De geleerden zijn het er over eens geworden dat ze een voorloper van het Grieks zijn en uit deze contreien voortkomen. Heel lang is aangenomen dat de bron Kreta was. Het omgekeerde is dus het geval.

Een zonovergoten, Grieks Pasen toegewenst. Ben helemaal in de stemming geraakt. De lijdensweek op de radio was voelbaar ondanks dat ik er geen woord van verstond. Naast de klassieke zender is er een volksmuziek kanaal. Op beide werden veel, heel veel droevigs gedraaid. Afgewisseld met monotoon kerkgezang. Het Gregoriaans bij ons is daar dansmuziek bij. De popes hier moeten geselecteerd zijn op zangkwaliteit. Eindelijk heb ik daardoor wel miroloi kunnen beluisteren. Dat zijn begrafenisliederen die vroeger in de streek waar ik nu ben, al improviserend door vrouwen werden gezongen. Al een paar keer heb gezocht naar een Cd’tje. Nergens te vinden. Iemand raadde me aan op internet te kijken. Misschien wordt daar wat tweedehands aangeboden. Hij herinnerde zich nog iets uit ’81… Op Goede Vrijdag luiden elk half uur de kerkklokken en de begraafplaatsen worden eens extra in de bloemetjes gezet. De meeste mensen zijn er niet zo mee bezig, heb ik de indruk of ze zijn onderweg met de auto naar hun vakantiehuisje. De herrijzenis van Jezus wordt zaterdag ’s nachts om 24.00 uur gevierd. Op paasdag zelf is het eten en drinken met elkaar. Net vroeg ik de weg naar een internetcafé; kreeg gelijk een paasei mee.

Overigens zomaar een zijsprong. Waar komt toch dat idiote onderscheid vandaan tussen het zogenaamde veel godendom en het monotheïsme? Al die heiligen die die ene god omringen, zijn toch net zo goed op te vatten als goden? Misschien dan van het tweede garnituur, maar dat was in de oudheid ook het geval. Zeus de oppergod had echt wat meer huis als de flierefluiter Pan. Toch net de christelijke God de Vader; ze lijken ook in afbeeldingen sprekend op elkaar. Zou Dionysius niet heel goed door kunnen gaan voor de heilige Dionysos? Of Artemis en de heilige Artemidos? Of Helios, de zonnegod in de persoon van de profeet Elia? Zijn ten hemel opname voltrok zich door een windhoos in een wagen van vuur getrokken door paarden van vuur. Hermes kan niet anders dan de aartsengel Michaël zijn geworden. Een paar details zijn gewijzigd. Zoals geen vleugels aan de voeten maar aan de rugzijde. Zijn staf met slangen werd het vurige zwaard. De helm bleef duidelijk behouden. De Romeinen hadden er helemaal geen moeite mee goden van elders over te nemen. Bekend is dat Hadrianus (dus een paar honderd jaar voordat het christendom als staatsgodsdienst wordt ingesteld!) een tempeltje voor Christus oprichtte. De heilige Augustinus maakt er zelf gewag van dat hij op voet van gelijkheid gezelschap had van Homerus.

Zowat de hele week doorgebracht op het schiereiland Mani(s). Omdat een paar Oostenrijkers me hadden verteld dat er weinig of geen leuke overnachtingsplaatsen zijn, was ik eerst met auto alleen op verkenning gegaan. Hun verhaal klopte. Toch vond ik wat door als maar een zijweg in te slaan, richting water. En zo waar, ineens stuitte ik op een kleine haventje met een beide kanten twee zeg maar eenpersoons-strandjes. Na de caravan te hebben opgehaald, ben ik iedere dag vandaar op stap gegaan.

Het gelijknamige boek van Patrick Fermor had me enthousiast gemaakt voor Mani. In bloemrijke taal verhaalt hij over zijn reis door deze streek eind jaren ’50. Voornamelijk te voet of op een ezeltje en stukken met visserbootjes. Hij viel voor het woeste en ontoegankelijke karakter van het landschap en de trots van mensen als -volgens eigen zeggen- enige nazaten van de Spartanen. De Byzantijnen en later Turken hebben er nooit echt voet aan de grond kunnen krijgen. Waarschijnlijk wilden ze niet echt want er valt totaal niets te halen. Het was en is er dor, kaal en droog. Er is nauwelijks een teellaag, het is een en al stenen en rotsen. Toch moet er in Fermor’s tijd nog landbouw bedreven zijn.

De grillige muurtjes van de piepkleine perceeltjes liggen als nerfvaatjes op de berghellingen. Nu is alles verlaten. Net als talloze dorpjes waar nog een paar mensen wonen en de rest op instorten staat. Al anderhalve eeuw emigreert men en masse. Heel opvallend zijn de honderden torentjes die overal boven de bebouwing uitsteken als “versteende asperges”. Het verhaal gaat dat deze ontstonden uit burenruzies tussen de verschillende clans die de dorpen bevolkten. Men bestookte elkaar van daar uit. Op den duur zelfs met kleine kanonnen. In Vathia bestaat het hele dorp bijna uit gevechtstorens. Een soort man aan man gevecht zeker. Het was er heel bedroevend. Geprobeerd is van het dorp een vakantieparadijs te maken. De meeste torentjes zijn wat jaren geleden verbouwd tot vakantie-optrekjes. Je kan nu overal zo maar binnenlopen. Deuren en ramen zijn verdwenen. Alles staat (weer) leeg en te verrotten. Insiders weten dat ik 20 jaar geleden met zo’n plan bezig ben geweest. Ik ben toen een paar keer naar Frankrijk geweest, op zoek naar een hameau. Dit ziend ben ik blij dat dat nooit van de grond is gekomen. Alhoewel het laat je niet onberoerd. Het had zo mooi kunnen zijn…

Mij kan je om een boodschap sturen, tenminste dat vond mijn jongste zus. Als je daar toch bent, ga dan even langs Gythio en koop daar nog zo’n soort trekpop. Je ziet het zo, het is een souvenirwinkeltje in het midden van de kade aan de haven. Vorige jaar of het jaar daarvoor had ze er al eentje gekocht tijdens een tussenstop op een cruise over de Middellandse zee. Blijkt er een hele wereld, een schimmenwereld, achter die pop schuil te gaan. Sinds gisteravond kent het shadow theatre voor mijn geen geheimen meer. Ik heb er een voorstelling van gezien. Net poppenkast. Met dezelfde theatrale effecten.

Kranai

Wie herinnert zich niet een hele zaal die roept “Kijk uit Jan Klaassen” (hier dan Alexander de Grote), als achter hem groot onheil (nu een draak) opduikt? De man van het souvenirwinkeltje houdt de traditie, die stamt uit het Turkse verleden van Griekenland, levend. Hij was bezig met een heel aktuele zedenschets over de politiek ekonomische situatie in het land. Alle hoofdpersonen, zoals Angela Merkel en lokale leiders, waren al klaar.

Zo kreeg Gythio heel onverwacht kleur. Het is een plaatsje van niks. Een oud theatertje, half verscholen bij een kazerne. De wacht werd wat onrustig toen ik foto’s ging maken. Zeker niet gewend dat er iemand een blik werpt op dit stukje oudheid. In de havenmond ligt het eilandje Kranai. Daar wordt al in de Ilias melding van gemaakt. Paris met de zojuist uit Sparta geschaakte Helena zouden alvorens scheep te gaan naar Troje hier hun eerste nacht samen hebben doorgebracht!

Het begin van de week was ik in Monemvasia. Met die hele baai voor me zelf. Op zoek naar een kliffort in de buurt kwam ik nog een ander tegen. Nog mooier! Snel daar weer heen verkast. Je hebt het er maar druk mee als je voor de ultieme vakantiebeleving gaat. Monemvasia is (vroeg) middeleeuws vestingsstadje op een eiland. Het stadje stamt uit de zesde eeuw, ten tijden van het Byzantijnse (oost Romeinse) rijk. Bovenop staat een fort. Deze acropolis wordt vermoedelijk al veel langer in die hoedanigheid gebruikt. Het lijkt of de tijd er heeft stil gestaan. Op grote schaal wordt de hele zaak opgeknapt en geconserveerd in de vorm van winkeltjes en allerhande hotelletjes.

Veel verder ben ik van de week niet gekomen. Als ik heel moed verzamel, ga ik er aan het eind van de middag af en toe op uit voor de bezichtiging van een kliffort. Tempels enzo zijn hier dun gezaaid. Altijd spannend wat je aantreft ondanks dat ze natuurlijk allemaal sprekend op elkaar lijken.  Zoals hier acropolis Zarax bij Limenas Geraka. Het bewaakte in heuse binnenhaven waar ik met een Nederlands echtpaar wat ervaringen heb uitgewisseld. Zij reisden met een 4 wiel aangedreven busje. Heel wat simpeler dan de mijne maar je vast rijden in het mulle zand, zal ze niet snel overkomen. 

Een heel strand, nee een hele baai voor me zelf alleen… Al eerder vond ik leuke (overnachtings)plekjes pal aan het strand. Maar dit slaat alles. Een paar kilometer ten zuiden van Monemvasia. Het weer zit ook mee. Het is natuurlijk zon wat de klok slaat; wat verwacht je anders van Griekenland? Het verschil is dat de wind is gaan liggen. Soms werd je wel gezandstraald. Het was helemaal een dag van uitersten. Vanmorgen vertrok ik na een slechte nacht vanuit Plaka (vlakbij Leonidio). Stond geparkeerd in de bewoonde wereld. Doe dat eigenlijk nooit meer. Ik zoek altijd iets een buitenaf. Hier leek het me wel te moeten kunnen. Dat viel dus vies tegen. Tot een uur of 2 was het een aan en af rijden van auto’s en knetterende motoren. Vier en half uur later kwamen de eerste vissers hun hengel uitwerpen. Dat deed het vermoeide lijf geen goed. De vorige dag had ik een heuse bergbeklimming ondernomen. Er zou een een kliffort moeten zijn. Maar bij het bordje met een pijl (van daro) nergens iets te bekennen. Ik was alweer naar de auto gelopen en keek nog eens achterom. En jawel, een grijze streep in het struweel. Zouden dat geen resten van een vestingmuur kunnen zijn? Terug dus en de berg op. Honderd misschien wel meer meters bijna verticaal omhoog trof ik de bewijzen aan. Ik zal de plaatjes doorgeven aan http://www.megalithic.co.uk/ . Mogelijkerwijs heeft in de toekomst een jonger iemand zin om helemaal naar boven te klauteren. Ik denk namelijk dat op de top de acropolis te vinden zal zijn.

Ik was dus op weg vanuit Plaka. De routeplanner gaf een kustroute aan, naar het zuiden. Op de kaart vond ik echter zo’n mooi groengerande weg. Laat ik die maar nemen. Het was nog vroeg, dus waarom niet, tijd zat. Op zo’n moment is het jammer dat je alleen bent. Je hebt al je aandacht nodig om het slingerend pad te kunnen volgen en te weinig oog voor de omgeving. Het was werkelijk fantastisch. Eerst een heel stuk door een nauw dal. Met aan de ene kant 50 meter onder je een (nu droge) rivier en aan de andere kant honderden meters hoge rotswanden. Je kan je zo voorstellen dat al duizenden jaren mensen hierdoor getrokken zijn. Op een gegeven moment moet je natuurlijk toch ergens een berg over. Druk schakelend van van z’n 3 naar z’n 4 en weer terug, ben ik bovengekomen op een soort hoogvlakte. Daarna was het natuurlijk weer dalen, maar dat ging veel geleidelijker. Onderweg kom je toch nog regelmatig door een dorpje. Wat die mensen daar doen, is me een raadsel. Toch keek niemand verbaasd op als ik me door hun nauwe straatjes wurmde.

Tombe van de cyclopen

Van de week heb ik me voornamelijk bewogen in het gebied waar de Griekse geschiedenis (op het vaste land) als het ware een aanvang heeft genomen. De laagvlakte met beroemde steden als Argos en de fortificaties van Mycene en Tiryns. In de Ilias en Odyssee van Homerus komen ze allemaal aan bod. Denk eens aan het koningsdrama met Agamemnon en Klytamnestra in Mycene. Omdat ik de highlights al 2 keer eerder had bezocht in het verleden, heb ik nu wat minder tot de verbeelding sprekende locaties opgezocht. Dus niet naar de acropolis van Mycene en de daar vlakbij gelegen graven. Maar weer andere forten en graven, zowel in de directe omgeving als wat verderaf. Het is een heel rijk geweest met heel veel stadsstaatjes en hun eigen begraafplaatsen.

Maar voor ik zover was, ben ik eerst naar Nemea gegaan. Daar ligt nog een mooi stadion, dat net zoals Isthmia om de 2 jaar gebruikt werd voor pre-Olympische spelen. Deze spelen werden opgedragen aan de oppergod Zeus. Van de tempel stonden nog 3 (de grijze) pilaren overeind.  Men is bezig de andere weer op te richten. Dat zijn de licht gekleurde. Door het ineen storten van de tempel bij een aardbeving zijn de enorme steenblokken vaak in stukken gebroken. En/of verweerd door de tand des tijds. Deze worden nu met kunststeen hersteld en op hun plaats teruggezet. Ja, voor mooie Griekse tempels moet je hier niet zijn maar op Sicilië!

Heel apart was een blik te kunnen werpen in de wasruimte van de atleten. Op de foto zie je aan beide kanten de wasbakken en in het midden een bassin. Men neemt aan dat het hele complex als er geen spelen werden gehouden, leeg stond. Voor bezoekers was er nauwelijks enige accommodatie. Het was echt afzien. Het stadion had ook geen zitplaatsen. Men stond of zat in het gras op de taluten.

Tot slot nog iets over de staat waarin Griekenland verkeert. Thuis had ik al eens vernomen dat van het spoorwegnet 70% is opgeheven. Volgens mij is ook het hele wegonderhoud zo goed als stopgezet. Alleen het hoognodige gebeurt nog. Druk bereden wegen zijn echt een ramp. Het is laveren om gaten en kuilen. Archeologen klagen steen en been. Naar Nederlandse maatstaven gebeurt er nog ontzettend veel op dat gebied. Maar dan toch. In Kato, zomaar een voorbeeld, kwam ik een Romeinse villa (lees landhuis met boerderij) tegen. Een mooi exemplaar, meters hoge moren, hele plattegrond met werkplaatsen en al. Ik denk dat er grootse plannen waren om er een publiekstrekker van te maken. Betonnen funderingen staken uit de grond, waarschijnlijk voor een overkapping. Een grote bouwkraan stond er nog en overal steigers met daaronder mozaïeken. Verder was de hele zaak met isolatiemateriaal ingepakt. Blijkbaar in afwachting van betere tijden. Maar zo te zien laat die op zich wachten. Overal zat de beschermende bekleding al los of was weg, verwaaid.

Mooi moment om wat aan een nieuw weekverslag te werken. Sta bovenop Kaap Melangavi, tegenover Korinthe dat aan de andere kant van de baai ligt. Voor me een vuurtoren en beneden een heiligdom gewijd aan Hera. Het is nog redelijk vroeg in de middag en de zon schijnt van hartenlust. De schaduw opzoeken is dan een goed alternatief. Rustig afwachten tot de zon ter kimme gaat nijgen. Dat levert ook nog mooiere plaatjes op. Hoop ik. Ben inmiddels op de Peloponnesos aangeland (en nu er dus weer heel even af!). Ruim 30 jaar geleden werd je in de buurt van Patra nog met een pont overgezet. Een heel spektakel, een soort D-day-operatie. De meerdere veerboten landden ergens op een strand en je moest maar zien hoe je bij die schepen kwam. Nu is er een brug, mooi om te zien, veel minder romantisch. Ik heb gekozen het schiereiland met de klok mee te gaan ronden en ben de regio rond Korinthe aan het verkennen. De eerste antieke plaats die ik aan deed, was Sikyon. Het gebruikelijke beeld. Eigenlijk heel weinig nog van over. Een kaalgeplukt theater en her en der wat funderingsresten.

Toch zijn er dan weer een paar leuke details. In dit geval een gereconstrueerd waterbekken, onderdeel van een gymnasium (zeg maar sportschool). In het theater waren de skyboxen nog aanwezig. Ook wil ik jullie niet onthouden het beeld van de man, tot z’n essentie teruggebracht. Korinthe lijkt op een enorme bouwput. Bovenop een oorspronkelijk Griekse stad is een Romeinse gebouwd. De meeste bezoekers hebben totaal geen oog voor wat er te zien is. Een paar mensen uit een groep wilden wat rondkijken.

Maar werden stante pede tot de orde geroepen. Op naar de Baema, de plek waar vroeger in het openbaar de goegemeente mocht worden toegesproken. Allerlei gezindten houden daar nu (kerk)diensten ter nagedachtenis van de apostel Paulus. Het was me een dringen. Een groep Amerikanen gingen letterlijk op de kniën luid hun geloofsdrift verkondigend. Stelletje gekken bij elkaar. In het museum was een leuk zaaltje ingericht met votiefgeschenken die gevonden zijn in het Asklèpion. Hier zijn talloze benen, armen, penissen, borsten en noem maar op achtergelaten om de godheid genezing van een kwaal te vragen. Moet er net zo uit gezien hebben als in St Jan in Den Bosch, waar van al dat spul hangt bij de maagd Maria.  Volgende bestemming was Isthmia.

Verspring stenen

Daar heb ik het beste museum(pje) tot op heden mogen bezoeken. Overzichtelijke kasten met een voortreffelijke toelichting over tal van onderwerpen. De keuken, de huizenbouw, wapentuig, godsdienst enzovoort. Heel bijzonder waren glasmozaieken. In Isthmia werden om de 2 jaar in het voorjaar pre-Olympische (zomer)spelen gehouden. Buiten was de startlijn voor de hardloopwedstrijden nog te zien. Tot slot de 2 havens van Korinthe: Lecheo en Kenchreia, elk aan een andere kant van de isthmus waar nu een kanaal door gegraven is. In de oudheid had men evenmin zin het hele schiereiland te moeten rondvaren. Hun oplossing was de schepen over land op een wagen te transporteren. Een stukje van die weg (Diolkos) ligt er nog.

Een event wil toch ik wel even kwijt: hond verslindt horloge. Nou gelukkig net niet, maar zij was er wel mee van door. Op mijn overnachtingsplekken word ik heel regelmatig bezocht door een of andere loslopende hond. Dit keer stond ik ergens aan het strand. Ik was even gaan zwemmen en toen ik terug kwam uit het water, was mijn horloge foetsie. Honden kunnen dan heel schuldbewust kijken. Maar de vraag beantwoorden waar ze mijn horloge gelaten hebben, dat lukt ze niet. Of misschien toch… Want ineens ging ie er vandoor. Snuffel snuffel en ik er achter aan. En wonder boven wonder daar stond ie met mijn horloge in zijn bek.

We zijn er totaal niet meer op berekend, tenminste ik niet. Eén middagje zon en totaal verbrand van lijf en alle leden. Eergisteren de doorsteek van het noorden, Grieks Macedonië, naar de westkust aan de Ionische zee afgerond. Een mooi plekje pal aan zee gevonden. Helemaal niet zo makkelijk want het hele kustgebied is hier uitgevent aan vakantie huisjes. ‘s-Morgens was ik nog naar een zwaarbewolkt Kassope wezen kijken, maar aan het begin van de middag brak de hemel open. Vlug terug naar huis en in de zon. Een paar keer gezwommen, verkwikkend mag je noemen. En het eindresultaat mag er zijn. Het kriebelt en gloeit nog steeds overal. En dat in nog geen twee en half uur tijd. Iets om rekening mee te houden in het vervolg.

Een prachtige nieuwe weg bracht me westwaarts. De weg is tolvrij maar om de paar tunnels -en dat zijn me joekels van kilometers lengte- wordt om een kleine bijdrage gevraagd. Onderweg 2 keer een tussenstop met overnachting gemaakt. Eerst in Dodona en daarna Elea.

Dodona was al in de 8ste eeuw voor Chr een belangrijk religieus centrum waar Zeus van zich liet spreken. Priesters waren in staat uit het bladergeruis een eenzame eik op te maken wat deze oppergod aan de mensheid te melden had. Het is nu nog een vredige en beetje mysterieuze plek, zo midden tussen de bergen. Elea is een strategische gelegen stad. Het beheerst de doorgang van een dal. Met de caravan aangekoppeld kon ik er niet komen. Veel te steile klimmetjes en haarspeldbochten. De site was nog bemenst ook. Ik was wel de eerste bezoeker sinds een paar weken. Toegang gratis. Viel weer mee, anders ben je als 65+-er toch al gauw een euro kwijt om binnen te mogen. Kassope waar ik de dag erop naar toe ging, leek heel erg op Elea. Zelfde ligging en uitvoering. Wel een paar keer zo groot. Ook hier zonder caravan naar toe gereden, vanaf de kust dwars door een bergachtig gebied. Een paar keer dacht ik weer terug te moeten maar ik kon er nog net langs. Hele stukken weg waren door de aanhoudende regenval de berg afgegleden. In deze streek hebben dit soort steden heel lang in Hellenistische tijd een belangrijke rol gespeeld. Denk aan de 4^de of 5^de eeuw voor Chr. De Romeinen hebben al deze bolwerken rond 165 voor Chr. opgeruimd. Pasten zeker niet helemaal in Pax Romana. De inwoners van Kassope werden een eeuw later zelfs gedwongen te verhuizen naar Nikopolis (vlakbij Préveza).

Een net voor het begin van de jaartelling helemaal nieuw gebouwde stad ter ere van Augustus, die daar in het jaar 31 v.C. de beroemde zeeslag bij Actium had weten te winnen. Even het geheugen opfrissen en ik hoop dat ik het allemaal goed vertel. Het Romeinse rijk werd bestuurd door een triumviraat, bestaande uit Caesar, Octavianus (de latere Augustus) en Marcus-Antonius. Na de moord op Caesar ontstond een machtsstrijd tussen de resterende twee. Het ging daarbij om wat voor karakter het Romeinse rijk moest gaan krijgen. Italiaans of meer Oosters georiënteerd. Al onder Caesar speelde dat. Wie herinnert niet zijn escapades met de Egyptische Cleopatra. Marcus-Antonius had het vervolgens ook met haar aangelegd. En samen kwamen zij te staan tegenover Augustus. Bij Actium is toen dit pleit beslecht.

Aan het begin van mijn doorsteek stond ik in Edessa op Goede Vrijdag niets vermoedend geparkeerd bij een klooster. Lekker rustig dacht ik. Maar zo rond half vier begonnen de ene auto na de andere toe te stromen. Om 4 uur klonk inderdaad een klokje. Ben maar eens gaan kijken. Bleek de hele kerk vol te zitten. Wel heel veel ouderen. Nam aan dat dat de opkomst vanwege de bijzondere gelegenheid zo groot was. Mooi niet dus. Het was helegaar geen Goede Vrijdag… Pasen vieren ze dit jaar in Griekenland op 5 mei! Zou het dan echt waar zijn dat de kerken in moeilijke tijden weer volstromen…

Eerst zag het nog niet zo, maar het is echt heel dramatisch hier. In wat kleinere plaatsjes staan zeker de helft van de winkels leeg. Ik sprak iemand die al sinds september niet meer uitbetaald wordt. Zij bleef maar aan het werk, zo van ja wat moet je anders. Gelukkig zijn de familiebanden heel sterk en wordt veel onder elkaar opgevangen. Lijkt me een onderzoekje waard of dat echt waar is. Het is allemaal de schuld van Duitsland en hun regering. Zou dat ook echt zo zijn? Goed dat het land gezegend is met een hoop oudheid. Daar kan ontzettend veel aan gesleuteld en hersteld worden.

Mijn derde dag in Griekenland. Iedereen die tegenkom en spreek, blijkt Nederland ontzettend goed te kennen. Het hoogst scoren nog steeds de tulpenbollen. Maar als goeie tweede geen (inmiddels overjarige) voetballers meer. Deze plaats wordt nu ingenomen door onze prime minister Rutten. Ik was er al bang voor. Gelukkig graven praatjes in een winkel of op een opgraving niet erg diep. Mijn Engels is al niet zo bie, de gemiddelde Griek doet daar niet voor onder. Zeer gewaardeerd wordt in dit soort non-verbale communicatie als ik met mijn hand een snijdende beweging ter hoogte van mijn hals maak. Ik bedoel dan dat ik met ze mee kan voelen. Dat ze wel heel erg het mes op de keel worden gezet. Of dat er ook uit begrepen wordt, betwijfel ik. Ook niet erg, want daarna oefenen we nog wat vormen van goeie dag zeggen op z’n Grieks en gaan we als de beste vrienden uit elkaar.

Oostpoort

Griekenland blijkt veel verder weg dan ik had gedacht. Na vier dagen had ik pas Macedonië bereikt. Debet hieraan was dat ik besloot even een kort uitstapje te maken naar Gamzigrad in Servië. Langs de weg stond een mooi bord met de uitnodigende naam Felix Romuliana. En ik had al meer dan 1500 km achter de kiezen. Dus was wel toe aan een verzetje. Bleek de lieve vrouw alleen niet langs de weg te wonen maar bijna 90 km diep het land in. Gelukkig was het een prima weg er naar toe. Iets was je niet van alle wegen in voormalig Joegoslavië kan zeggen. De in Rotterdam evenzeer bekende meneer Strabag had zich hier ook uitgeleefd en met succes. Het resultaat deed er niet voor onder. Een prachtig Romeins fort. Dat was mijn eerste indruk. Maar het bleek heel iets anders te zijn. Een buitenpaleis van een zekere Galerius, een van de tetrarchen die met z’n vieren in de 4^de eeuw na Chr. het Romeinse rijk bestierden. Van het paleis was niet veel meer over. Maar de nog overeind staande muren en torens waren imposant te noemen. Ondanks dat ze nog maar half zo hoog waren als destijds. Galerius heeft de paleis nooit af gezien. Hij overleed al jong. Zijn moeder waarnaar het paleis vernoemd was, heeft er nog wel jaren gewoond. Vergeten zullen ze het nooit. Beiden zijn vergoddelijkt en begraven op een heuvel vlakbij. Een heel wonderlijk proces. Hun lichamen werden ondergebracht in twee grote tombes. Met daarnaast twee -zeg maar- dolmen, forse heuveltjes. Dit waren de plaatsen waar boven op een houten stellage (hun gelijkende?) poppen werden verbrand. Na deze ceremonie werd er een muurtje omgezet en vervolgens afgedekt met een meters hoge aardlaag. Zou het iets van een compromis zijn geweest tussen het opkomende christendom en de oude traditie van verbranden…

Het was niet alleen ver. Het was bovendien vreselijk koud onderweg. Alle nachten met de kachel aan geslapen. ‘s-Ochtends hingen de ijspegels aan de caravan en waren de ruiten dichtgevroren. Dus stel je maar voor hoe ik daar rondstapte. Dik ingepakt, capuchon op en handschoenen aan. Echt op vakantie. Er was maar een ongemak. De afvoerleidingen van de gootsteen en de douche die onderlangs naar de vuilwatertank lopen, waren binnen de kortste keren bevroren. Een beetje armoedig wassen in een teiltje.

Atrium paleis Theodosius

Maar in Macedonië brak de zon door en ontdooide alles weer. Hier lag mooi op de route een oude stad op me te wachten: Stobi. Romeins van origine en nog vele eeuwen ‘hergebruikt’. Bovenop het theater was in de Byzantijnse tijd een kerk gebouwd. Heel toevallig werd net toen ik er was een mozaïek aan het daglicht bloot gesteld. Meestal ligt dit soort schoons verborgen onder een zeil met een laag zand erover.

Eigenlijk was het mijn bedoeling in alle twee de landen veel meer te bekijken. Jammer dat de kou met zuidwaarts dreef. Hopelijk kom ik er op de terugweg aan toe. Maar wie weet, is het dan veel te lekker weer in Griekenland, om daar op tijd te vertrekken.

De reis door voormalig Joegoslavië vond ik toch een belevenis. Een reis terug in de tijd. Alsof er sinds mijn vorige bezoek 30 jaar geleden niets veranderd is. Dezelfde rommelige en versleten sfeer op het platteland. Van die merkwaardige steden met klassieke gebouwen pal naast abstracte betonnen monsters uit latere tijden. En dan die geur. Zeker in dit seizoen van het jaar. Stank mag je niet noemen, het ruikt er gewoon naar het verbranden van kolen en bruinkool. Legt dat maar eens uit aan een Nederlander, die opgegroeid is met op gas gestookte CV’s.

Op het moment zit ik in Griekenland in Pella, de geboorteplaats van Alexander te Grote. In het nu zelfstandige Macedonië hebben ze hem hoog. De enige doorgaande snelweg heet de Alexander motorway. Het voetbalstadion draagt eveneens zijn naam. En ga zo maar door. Eigenlijk een klein drama dat Pella niet in dat land ligt. Alhoewel, ik heb er rondgelopen en moeten constateren dat er niet veel te beleven valt. Er is niets van over. Nou ja, bijna alles. Zie het badhuisje met ieder een eigen badje. Het moet een indrukwekkende stad zijn geweest. Het binnenstadsplein, de agora, mat maar liefst 200 bij 175 meter. Verder was alles heel strak gepland, rechthoekige percelen, haaks op elkaar staande straten, een uitgebreid rioleringnetwerk, overal stromend water enz. De tijd, een paar aardbevingen en het gebruik van een heel slechte soort kalksteen heeft alles doen vergaan.

Nu vlug naar de Lidl. Van thuis had ik nog wat maaltijden van Tafeltje dekje meegenomen. Deze beginnen op te raken.