Maandag 14 mei

Na het publiceren van de vorige weblog de storm in Essaouira getrotseerd. Op het fietsje tegen de wind en stofwolken in. Het stadje, tenminste het oudste, ommuurde deel aan de zeekant, staat genoteerd als werelderfgoed. Het ligt strategisch aan een beschutte baai. Begonnen als eindpunt Phoenicische expansie. Veroverd door de Romeinen na de gewonnen 3de Punische oorlog. Denk aan de vernietiging van Cartago. We praten dan over 146 BC. In de middeleeuwen een Portugese handelspost. En weer wat later een Arabische marinehaven om de zeerovers uit Agadir mores te leren. Het kan verkeren. Vorige eeuw leken er kansen om een moderne zeehaven te worden. Maar helaas. Bijna een Schiedams verhaal. Daar werden havens gegraven die bij oplevering al onbruikbaar bleken omdat de groter gegroeide stoomschepen er niet meer in pasten. Hier was het ondoenlijk om de diepgang van de vrachtschepen bij te benen. Wat rest is een vissershaven. Veel roestige, middelgrote trawlers maar nog veel meer kleine, open, houten bootjes. Dat ze daar de oceaan mee op durven. Hoe lang dat stand zal houden is de vraag. De stadsuitbreiding oogt als een mondaine badplaats. Het strand is al aangepakt, een volledig gesteriliseerde vlakte. Weg duinen, plats een 50 meter brede relax boulevard Zo doe je dat.

Woensdag 16 mei

Geef mij maar Oualidia. Eens een vissersdorpje, verscholen in de duinen. In de 30-er jaren, onder de Franse bezetting opgepimpt om ruimte te bieden aan verkoelingzoekers. De hele dag circuleerden er mensen op brommertjes om van alles aan te bieden. In het bijzonder oesters en dat soort lekkernij. Ik heb me er niet aan gewaagd. Hoe lang zou dit oude mannetje al rondlopen met die mandjes? Mijn buurman wat verderop had er minder moeite mee. Zelf heb ik me een tajine laten bezorgen. En dat gaat dan niet in zo’n lullig plastic bakje. Hij zou de pot de volgende dag komen ophalen. Op de stoep achtergelaten; een half uur na de afgesproken tijd was ie er nog niet.

Donderdag 17 mei

Tussenstop in Safi, een echte stinkende, rokende industriestad. Moest effe bijkomen van een rit over een ongelooflijk beroerde kustweg. Totaal aan barrels gereden. Meer gaten dan asfalt. Mijd de R301, mocht je ooit in de verleiding komen omdat de kust zelf prachtig is.

Vrijdag 18 mei

El Jadida, een beetje hetzelfde verhaal als Essaouira. Geldt eigenlijk voor alle kustplaatsen. Mooie foto’s gemaakt van gelovigen rond de moskee met de minaret gebouwd bovenop de transen van het Portugese kasteel. Allemaal mislukt, in mijn zak was de basisinstelling van het toestel verschoven. Zag het pas later toen ik een ondergrondse cisterne op de gevoelige plaat ging vastleggen.

Zondag 20 mei

Casablanca, zeg maar het Rotterdam van Marokko. Wel 5 keer zo groot. Op weg er naar toe voltrok zich een kleine ramp. Mijn vouwfiets vloog van de auto. Zeker niet goed vastgezet. Ik zag het gebeuren in m’n achteruitkijkspiegel bij het nemen van de zoveelste hobbel. Nog mazzel dat ie niemand anders raakte in z’n vlucht. Voorvork verbogen, niet meer mee te rijden. Sinds gisteren heeft zich weer een nieuw euvel aangediend, de auto begint steeds meer naar rechts te trekken als je het stuur loslaat. Wat zou er nou weer aan de hand zijn? Toch nog van alles kunnen bekijken. De enorme Hassan II moskee natuurlijk. Jammer genoeg niet van binnen. Vanwege de ramadan zijn de bezichtigingsmogelijkheden heel beperkt. Heel bijzonder vond ik het Quartier des Habous. Een in de Franse tijd gebouwde souk om de instroom van nieuwkomers van buiten de stad een meer ‘natuurlijke’ habitat te bieden. Ik denk met hetzelfde idee als tuindorp Vreewijk bij ons. Tegen de avond een plekje in de buurt van de Iveco garage gezocht (1 van de 3 in heel Marokko). Zo maar in een zijstraatje op een industriegebied. Uren staan praten met een bewaker. Over van alles en nog wat. Stond wel even vreemd te kijken toen hij vertelde over z’n werk. 7 dagen in de week 12 uur lang van 7 tot 7 zit ie daar in een piepklein hokje voor een maandwedde van 1500 dirham (nog geen 150 Euro!). Kon daar natuurlijk niet van rond komen. Zijn kinderen moeten bijspringen. Zelfs de jongste die met een beurs voor ingenieur studeert in Parijs.

Maandag 7 mei

In Icht diende zich weer verschillende mogelijkheden aan om op zoek te gaan naar rotstekeningen. Deed op de camping voor de zekerheid even navraag of deze met mijn auto bereikbaar zijn. Antwoord: niet te doen. Een gids zou nog wel te vinden zijn, alleen die had ook geen geschikte auto. Onjuiste informatie overigens. ‘s-Avonds op internet zag ik dat vlakbij ze vanaf de weg aan te lopen zouden zijn geweest. Een beetje droef gestemd gelijk maar besloten de kust weer op te zoeken. Met de woestijn had ik het wel gehad. Niet wetende dat de grote verrassing me nog te wachten stond. Zo maar uit het niets langs een kilometers lange kaarsrechte weg een bord. Pas na een paar honderd meter begon het tot me door te dringen wat er op stond. Auto langs te kant gezet en teruggelopen om te gaan kijken. Goh, toch nog rotstekeningen…? Ja, daar ergens helemaal in de verte een paar huisjes. De piste er naar toe leek me redelijk begaanbaar. Auto afgekoppeld en er op af. Staat er zelfs een mannetje voor de deur van een van de gebouwtjes. Blijkt het een soort museumpje te zijn met info over de site. Precies waar ik op zoek naar was. De plek heet Tamghilt N’zerzem en bestaat uit een lange rotspartij van verbrokkeld, zwart lava gesteente. Restanten van een vulkaan(uitbarsting) wat verderop. Met wat gebaren maakt de bewaker me duidelijk dat ik mee moet komen en dat ie me wat wil laten zien buiten. Het begin van een twee uur durende klauterpartij. Na de eerste heuvel dacht hij dat ik het wel gezien had. Inmiddels was er nog een collega bij gekomen en die wees op de volgende heuvels. Had al een paar aardige rotstekeningen en een grafheuvel te zien gekregen. Maar wat volgde was onvoorstelbaar. Overal waar je keek tekeningen van olifanten, reebokken, koeien(?), struisvogels, neushoorns en giraffen. Moet 6500 jaar geleden d’r heel wat groener uitgezien hebben dan de dorre, kale vlakte dat het nu is. Na afloop van de rondleiding werd thee aangeboden. De grote kaars die de gids in de lucht houdt, is suiker. Hele brokken verdwenen in dat kleine potje. Was goed te merken.

Dinsdag 8 mei

Vijfde dag opeen nasi! De bodem van de bewaardoos komt in zicht. Normaal kook ik voor een dag of 10 vooruit. Een prutje met tomaten en wat met kerry. Doe voor elke dag een portie in een bakje en vries dat een beetje in. Klaar om op te warmen; hoef alleen wat rijst of spaghetti te koken. Maar bij de nasi had ik gelijk al de rijst gedaan. Daar waren de bakjes weer te klein voor.

Vrijdag 11 mei

Een vakantie in een vakantie genomen. Dinsdag in Agadir geprobeerd bij de Fiat dealer nieuwe remblokken te bemachtigen. Nou dat gaat niet zo maar. Bouwjaar, type, serienummer a.u.b. Zou u misschien even willen kijken? Het is geen auto maar een caravan met een Fiat achteras. Bij de gratie Gods liep een secretaresse mee. Bood wel begrip, geen soelaas. Hoe Omar een week geleden met de goeie spullen thuis is gekomen, verbaast me des te meer. Daarom ook Agadir maar achter me gelaten. Moderne, ruim opgezette stad, herbouwd na de verwoestende aardbeving in 1960, grote universiteit, veel minder meiden en vrouwen met hoofdbedekking. Onderweg naar Essaouira via de kustweg bij een vuurtoren zo maar een grindpad opgereden. Gouwe greep. Sta er al vanaf dinsdag vlak bij zee op Cap Ghigh (Ghir). Mooi uitzicht op de oceaan die onvermoeibaar beukt op de rotsen. Even verderop een paar strandjes. Wat wil een mens nog meer? Enige minpuntje: de wind. Na de noen is het er slecht toeven en begint het wiegen van de wagen, Beaufort 5 uit het noorden, iedere dag strijk en zet..

Zondag 13 mei

De tijd wordt vannacht voor een maand (nog een uur) teruggezet. De 16de begint de Ramadan. Ben heel benieuwd. Hele dag niet eten en drinken. Wat gaat dat betekenen voor het dagelijks leven? Staat de tijd dan stil? Net geprobeerd een blik op de zee te werpen in Essaouira. Volstrekt onmogelijk, Na je vege lijf te hebben gered van de sex-werkers, die in de duinen verscholen zitten, wordt je helemaal gezandstraald. Even Grib-files geraadpleegd. De windvoorspeller bij uitstek. Dit is nog maar het begin. Morgen Beaufort 6/7. Niet zo gek dat de Phoeniciërs (600 BC) niet verder zijn gekomen dan hier, op het eiland voor de kust. Wilde me in de discussie mengen of de resten van de toren op het strand nou wel of niet bij de kolonie van destijds heeft behoord.

Woensdag 2 mei

Tafraoute here I come! Maandagavond een uur of 10 kwam de garageman trots zijn oogst aan onderdelen tonen. Hij was de hele dag op stap geweest. Ik kon mijn teleurstelling nauwelijks verbergen. Allemaal geroest oud ijzer. Omar begreep er niets van. Nieuw had wel 3 keer zoveel gekost. Nog afgezien van weken levertijd. Even overwogen de ANWB opnieuw te bellen. Zou opsturen vanuit NL niet sneller zijn? Me laten overtuigen. Dinsdag zat na een paar uur sleutelen de zaak weer elkaar. Even verderop zag ik dat het nog simpeler kon in de mobiele smederij. Een nachtje overgebleven aan het strand. Weg van de verkeersweg tegenover de garage, waar ik al die tijd in de caravan had doorgebracht, met één been in de lucht. De zwerfhond herkende me gelijk; heeft lekker uit wind achterop de auto van zijn nachtrust kunnen genieten. En dan de proef op de som: houden de spullen het. Op weg. In Tiznit na 40 km nog wat inkopen gedaan. Schrok me dood bij terugkomst. Zag de caravan van verre al scheef staan. Pfff, maar een lekke band. Scheur in het loopvlak. Denk als gevolg van een mijn rough rides. Tweede nieuwe band. Vorige was ter ziele gegaan bij de pech onderweg. Tafraoute weten te bereiken. Ligt ergens hoog in de bergen. Wel wat rustiger aan gedaan. Beland op een totaal verlaten overwinterkampeerterrein (kijk maar eens op Google Earth). Wat mensen hier maandenlang te zoeken hebben, is me een raadsel. De omgeving is inderdaad prachtig. Blijkbaar raak je nooit uitgewandeld.

Donderdag 3 mei

Wat ik hier kom doen, vraagt ook iedereen zich af. Het seizoen is al lang en breed voorbij. En helemaal in m’n eentje. Waar is mijn vrouw? Trouw vertel ik dat die niet zo van reizen houdt, zeker niet op mijn manier. Dat scheelt een hoop verdere discussie. Als men me wat probeert te verkopen, heb ik een ander standaardantwoord paraat in mijn beste Frans: ik ben oud, geef alleen nog alles wat ik heb weg. Koop er zeker niets nieuws meer bij. Daar bestaat wel begrip voor en wensen me een lang leven toe, in sha Allah… Tafraoute oogt modern en welvarend. Een paar duizend inwoners, veel (regionale?) scholen. 4 maanden toeristen op bezoek is zo te zien, meer dan genoeg om er goed van te kunnen leven. Eerste rotstekening mogen aanschouwen. Bijna echt. Het origineel was nauwelijks te zien. Daarom is voor het gemak een kopie op de aangrenzende wand gezet (zie pijltje). Vlakbij had iemand zijn geboortehuis in oorspronkelijke staat teruggebracht. Een beetje kaal nog. In de keuken bewaar je toch niet alles op de grond? Hij wist ook niet meer precies. De mooie pot met touwen werd/wordt? gebruikt om melk te karnen.

Zaterdag 5 mei

De morgenstond heeft goud in de mond… Nou ja, zoiets. Wilde uit Tata vertrekken om de eerste, echte bestemming met rotstekeningen in Akka te gaan opzoeken. Was toch verdomme de auto met geen mogelijkheid van z’n plek te krijgen. Alsof ergens de wielen geblokkeerd waren. Binnen de kortste keren hadden de achterwielen van de auto zich ingegraven en was er helemaal geen beweging meer in de krijgen. Via het hotel waar ik op de parkeerplaats de nacht had doorgebracht, werd snel de hulp van een mecanicien ingeroepen. Die zag het direct. Het R-wiel van de caravan wilde niet meer draaien (niet de L dus die er bijna af had gelegen). De remschoenen bleken totaal versleten te zijn en de restjes hadden zich ergens tegen de remschijf klem gezet. Dan is het wel handig in een land te zijn waar repareren tot een ware kunst is verheven. Nieuwe remschoenen waren natuurlijk nergens te krijgen, in mijn maat dan hè. Derhalve werd op de oude restanten 2 totaal andere remvoeringen gelast. De remcilinder had ook het nodige te verduren gehad. Even fijn opschuren, de vijl erover en klaar is Kees. Naar Holland ermee terug, geen enkel probleem. Geloof toch maar even bij de dealer in Casablanca langs te gaan. Dat allemaal voor de somma van € 46,-.

Wel een domper na de prachtige dag ervoor. Die voerde me over smalle bergwegen, vlak langs afgrijselijk diepe afgronden, door verschillende oases en uiteindelijk via een wijds landschap met tafelbergen naar Tata. M.n. het stuk Igherm – Tata mag niemand missen. Op de omringende bergmassieven moeten onvoorstelbare krachten zijn uitgeoefend. Zagen er uit als een geplooid gordijn. Er niet toe gekomen een plaatje van te schieten. Dacht steeds straks is het nog fraaier.

Zondag 6 mei

Die nagetekende gazelle, het zou wel eens de enige rotstekening kunnen zijn die ik te zien krijg! Bij Akka een poging gewaagd een piste op te gaan. Na 6 km een km voor de eerste rotstekeningen durfde ik niet meer. Was al een keer een verkeerde ‘weg’ ingeslagen. De zon neigde ter kimme. Ik zag me niet in donker terugrijden door de droge oued (wat wij een wadi noemen), dan weer over zandbanken afgewisseld met velden grote kiezels. En deze route stond dan aangeprezen als berijdbaar met een gewone auto…

Maandag 23 april

Marokko bestaat uit boven en onder het Atlas-gebergte. Twee totaal verschillende werelden. Zeker qua klimaat. ‘s-Avonds weer de kachel aan en regen. Ben vanuit het zuiden naar Marrakech gereden. Weinig oog kunnen hebben voor heuvels en dalen. Wat een rampenweg. Men is bezig het oneindig aantal haarspeldbochten te verminderen en de smalle weg 3-baans te maken. Armen mensen die er langs wonen. Moeten nog heel wat jaren stof (wat er toch al rijkelijk aanwezig is) happen. Onderweg de Atlas filmstudio’s bezocht. Half Egypte staat er nagebouwd in bordkarton (http://www.studiosatlas.com/locationdedecors.html#anchor-visite360). Een beruchte scene uit de film Gladiator waarin de hoofdpersoon voor z’n leven moet vechten in het rondtrekkend circus, is niet daar opgenomen maar in de wadi El Maleh met op de achtergrond de kasbah (geen ksar meer) Ait Ben Haddou. Mooi plaatje van bovenaf kunnen schieten. Geeft een goede indruk hoe zo’n dorpje in elkaar steekt. Zeg maar een ommuurde verzameling familiehuizen, die er elk weer uitzien als een kleine vesting.

Dinsdag 24 april

Uitvaart live gevolgd op internet. Er waren heel veel mensen aanwezig. De verslagenheid van direct betrokkenen was groot. Nog zo veel plannen, verwachtingen. Niets meer van over.

Woensdag 25 april

Ik heb wat met steden. Vier uur rondgefietst. Compleet verzopen weer in m’n hol gekropen. Hele binnenstad stond blank. Een ware koopgoot. Ben nog niet thuis of het klaart op. Tot overmaat van ramp ook nog bijna alles, wat ik graag had willen zien, vanwege onderhoudswerkzaamheden gesloten. ‘s-Avonds genoten van de heksenketel op het Djemaâ El Fna-plein. Overdag gebeurt er ook van alles. Maar tegen etenstijd worden alle eettentjes weer opgebouwd. En verzamelen zich de acrobaten, kermisklanten, slangenbezweerders, handlezers en muzikanten in alle maten en soorten. De paar jongens op de foto zitten de vellen van hun trommeltjes op te warmen (worden ze zeker wat strakker van). Straks roffelen ze de sterren van de hemel als het publiek wat Dirhams willen schudden. Leuk gezicht in een carré zijn 4 banken neergezet. Op een daarvan zit de ritmesectie (trommels, kleppers, soort grote tamboerijnen), op de andere het betalende publiek. In midden staat de man die de melodie speelt op fluit of banjo. Verschillende groepen pal naast elkaar. Allemaal geen probleem.

Donderdag 26 april

Marrakech in de herkansing. Zonnetje doet wonderen. Maakt de warboel aan steegjes, sloppen en andersoortige onduidelijke straten er niet minder op. Zowaar iemand de weg gevraagd die eigener beweging zei dat ie geen fooitje verwachtte. De koningsgraven van de dynastie Saädiers zijn pas een eeuw geleden herontdekt. Hun opvolgers, de Alouieten (Hassan V stamt van hen af), hadden rond 1700 de hele omgeving laten dichtmetselen en daardoor waren ze in de vergetelheid geraakt. De talloze moskeeën zijn helaas voor o.a. christenhonden en atheïsten verboden terrein, waar heel strikt de hand aan wordt gehouden. Telkenmale loop je tegen de verbondenheid met Andalusië aan. Of het nu wijken zijn waar naartoe geloofsgenoten na 1492 een veilig heenkomen hebben gezocht. Hetzelfde geldt voor de met hen mee weggevluchte Joden, die evenmin welkom waren in het door de reconquista heroverde Spanje.

Zaterdag 28 april

Het noodlot heeft toegeslagen. Panne! Het lager van een van wielen van de caravan heeft het begeven. Wiel bijna losgeraakt, is gelukkig blijven zitten in de klauw van de schijfrem. Anders was het leed niet te overzien geweest. Nu is de schade ook niet mis maar nog repareerbaar. Maandag moet blijken of in de buurt nieuwe onderdelen te verkrijgen zijn. Alle lof voor de ANWB. Eén telefoontje en 2 uur later stond een oplegger klaar om me van de weg te halen en naar een garage te brengen. En wat voor garage. Een donker zwart hol waar net zulke met olie bevuilde mannen rondwaren. Ben benieuwd. Dit alles speelde zich af vlakbij Mirleft. Had de zeekant opgezocht.

Zondag 29 april

Eigenlijk was ik weer op weg naar het binnenland, naar Tafraoute. Van de zee niet veel kunnen zien. De hele kust was in nevelen gehuld. Daar kwam vandaag plotsklaps een eind aan. Volop zon maar met een koude noorden wind. Echt geen strandweer. Daarom een tochtje met de auto gemaakt, naar een paar rotsbogen in zee.

Maandag 16 april

Het echte werk is begonnen. Sta aan de rand van de Sahara, voorbij Merzouga. Temperatuur in de zon over de 40°, binnen in de caravan is het goed te doen met het zuchtje wind dat lekker door de open ramen waait. Ben vanaf de asfaltweg over een paar kilometer wasboord aangeland bij een hotel dat plaats biedt aan camperaars. Ze zeggen dat de ribbels de auto minder martelen je snelheid maakt. Ik weet niet hoe ik het voor elkaar krijg, maar ook hier sta ik weer in m’n piere eentje. Het hotel biedt alle comfort en heeft 2 prachtige zwembaden. Voor in de namiddag hè. Ik heb het nog nergens zo druk meegemaakt. Het is een aan en af rijden van 4×4-auto’s die een betaald ritje door de duinen maken. Achter me staan de kamelen klaar voor vertrek. Op de heenweg leefden zich jongvolwassenen uit in wedstrijdverband met pisterijden op motoren en buggy’s. Net wat onvermijdelijke fotootjes gemaakt bij ondergaande zon. Kwam er achter dat het eigenlijk niet meer dan een smal rijtje zandduinen is. Erachter begint gewoon weer de eindeloze steenslag vlakte. Nou ja, het kan niet overal Haamstede zijn…

Dinsdag 17 april

Eureka! Ik ben er achter na een paar moeizame gesprekken in het Frans. (Het probleem met vreemde talen is dat als je ze niet minstens stiefmoederlijk beheerst, je altijd alleen maar zegt wat je kunt zeggen, niet wat je wilt zeggen. Dit terzijde, een citaat uit De Hoofdstad van Robert Menasse.) Het is allemaal lood om oud ijzer. Het onderscheid ksar/kasbah is simpelweg streekgebonden. Hier noemen ze alles ksar en meer naar het westen kasbah. De oorspronkelijke Berbers kennen maar een begrip: teghrimt (= lemen huis). Vraag me ook steeds meer af of al die vestingen wel van hier zijn. Ze zien er heel erg Egyptisch uit qua vormgeving. Moeten ze niet gewoon begrepen worden als onderdeel van de Arabische invasie/expansie vanaf de vroege middeleeuwen?

Woensdag 18 april

Gisteravond hoorde ik dat maandavond mijn oude vriend Tony Hak totaal onverwacht is overleden. In de 70- en 80-er jaren waren we onafscheidelijk. We bestreden al het onrecht in de wereld. Vannacht veel herinneringen teruggevonden. Mijn gedachten gaan met name uit naar zijn kinderen Jelte en Keimpe. Met hen heb ik veel opgetrokken en nog steeds zie ik ze regelmatig.

Donderdag 19 april

Het hazenpad gekozen. Het was niet te doen. Blijkbaar midden in het hogedrukgebied, bladstil. Zelfs de kamelen lagen d’r voor pampus op hun zij bij. Dan kan een dag lang duren. Want wat moet je hier verder? De hele dag bij het zwembad zitten? Ik heb nog zo’n uitstapje gepland staan. Ga dat maar overslaan, denk ik. Weet ik wel zeker.

Knutjes (zeg ik het goed?) in Schotland. Of die duizenden krengetjes in Turkije, die het lukten massaal door de mazen van de horretjes voor de ramen te kruipen. Hier in de woestijn hebben ze familie zitten. Werd totaal verrast, zag ze aanvankelijk ook niet. Voelde dat ik overal gebeten werd. Met gevolg op armen en benen grote rooie vlekken en bulten. Dacht aan (zand?)vlooien. Maar nee dus.

Vrijdag 20 april

Het vertrek uit de woestenij verliep niet helemaal gladjes. Het begint een traditie te worden. Vastgelopen in het zand. Er waren vele wegen terug naar de bewoonde wereld. Was er bijna. Een paar Marokkanen hebben me tegen een schappelijke vergoeding losgetrokken. Bij Fezna gezocht naar het museum dat meer zou vertellen over het watervoorzieningssysteem middels qanaten. Niet gevonden. Wel een van de commerciële tentjes bezocht en een stukje gewandeld in het ondergronds kanaal waar vroeger water door stroomde. Allemaal door mensenhanden gemaakt, zeker 1000 jaar geleden al!

Zaterdag 21 april

Thingir is wonderschoon. Niet de stad maar de ligging. Het is een oase tussen bergen. Op de steile wanden wonen de mensen. Oude verlaten dorpen naast of d’r bovenop nieuwe huizen. De Spanjaard Roger Mimó is een grote animator van al dat ouwe spul. Hij probeert derden te interesseren om herstel te plegen. Ik bezocht de oude moskee Ikelane die langzaam maar zeker zijn oude vorm weer krijgt. Het is de vraag of Allah het behaagt. Recentelijk was er de bliksem ingeslagen. (Lees: http://rogermimo.com/Todra/en-mosquee-Ikelane.htm (hopelijk werkt de link dit keer wel))

Zondag 22 april

Onderweg naar Marrakesh een tussenstop aan het stuwmeer Al Mansour. De eerste mogelijkheid om eens wild te kamperen. Was niet helemaal alleen, na een uurtje kwam een Nederlands stel buurten. Jonge mensen, baan opgezegd en geld gespaard om een jaar lang rond te reizen. Hadden nog geen ksar gezien… Kwam er aan middenin een soort zandstorm. Tegen de avond ging de wind liggen. Vanmorgen was het meer zich van geen kwaad bewust.

Maandag 9 april

Op de fiets een rondje Meknes, een van de koningssteden, gedaan. De oude stad wordt inderdaad gedomineerd door een gigantisch paleis (eigenlijk 12 paleizen) met binnen de vele meters hoge ommuring een 9 holes golfcourt, de geëgaliseerde tuin uit 1672(!). De straatjes in de medina zien er hier net weer wat anders uit. De koranschool Medersa Bou-Anania zit ergens in de souk verstopt, toegankelijk via een nietig poortje. Geen echte bezienswaardigheid was de graanschuur uit dezelfde vervlogen tijden. Wel indrukwekkend. Even overwogen een nachtje over te blijven. Toch maar verder gegaan, op weg naar wat warmte. In het donker bereikte ik Azrou aan de voet van het Atlasgebergte. Zat niets anders op omdat de geplande camping nog niet open was. Merkte de volgende morgen dat ik een sprookjeswereld terecht was gekomen. Een investeerder uit de VAE was hier helemaal losgegaan (zie http://www.morocamping.com). Voor de somma van € 3,60 de nacht werd ‘s-ochtends gratis stokbrood aan huis afgeleverd…

Dinsdag 10 april

Wakker geworden in de sneeuw! Bleef zo de hele over/doorsteek van het Atlasgebergte. En warempel aan de andere kant scheen de zon.

Woensdag 11 april

Nog 997 kasbah’s te gaan. De eerste 3 zitten in de pocket. Allemaal in verregaande staat van verval. De oorspronkelijke bewoners wonen er vlakbij in wat beters. Alhoewel, zo aan de buitenkant zie je dat er niet direct vanaf.

Donderdag 12 april

Hoorde dat gisteren een Algerijns militair vliegtuig bij de grens is neergestort. Onder de betreuren slachtoffers schijnen zich een 20-tal leden van het Polisario te hebben bevonden. Dat laatste roept hier zeer gemengde gevoelens. In 1991 sloten Marokko en het Polisario een wapenstilstand over de omstreden Westelijke Sahara. Maar tot een definitieve oplossing is het nooit gekomen. Eind april as loopt het mandaat van de VN-missie af, die de kemphanen uit elkaar probeert te houden. Misschien heeft het daar wat mee te maken. Geruchten gingen dat het Marokkaanse leger in paraatheid was gebracht. En inderdaad onder weg zag je her en der militaire posities langs de weg en materieelverplaatsingen. In Errachidia was er overigens totaal niks van te merken, in de grote militaire basissen aldaar. 100 jaar geleden nog aangelegd door het Vreemdelingenlegioen van de Fransen tijdens de bezetting. De grootste sensatie vandaag was dat mijn Visa-kaart werd opgegeten door de geldautomaat. Had op een verkeerd knopje gedrukt. Het duurde wel even voordat een meneertje met de verlossende sleutel van het apparaat verscheen.

Vrijdag 13 april

Ik volg al een paar dagen de Oued Ziz. De rivier met haar bronnen in de Atlas heeft een diep dal uitgesleten. Telkens te zien vanuit andere invalshoeken. Dan weer rijd je er vlak langs in een soort oase van dadelpalmen. Om even later van bovenaf vanaf de hoogvlakte de groene slang in de diepte te zien liggen. De totaalindruk van het landschap roept alleen maar associaties op met de maan. Eén beige wildernis. Al sinds mensenheugenis is leven alleen mogelijk nabij de rivier. Daar liggen dan ook al die langzaam aan wegsmeltende kasbah’s (versterkte dorpen) en ksour (vestingen/paleizen).

Zondag 15 april

Kom steeds dichter bij de Sahara. Nog een kilometer of 40. Daar begint het zand. Ben inmiddels in Rissani, gelegen midden in een oase. In vroegere tijden lag de stad aan de karavaanroute van Timboektoe naar Fez. Het stikt er van de kasbah-achtige complexen. Een tweetal met in het centrum een voormalig paleis, worden in oude glorie teruggebracht. Naar ik inschat een zeer moeizaam proces. Immers d’r wonen allemaal mensen in die zich stukken hebben toegeëigend als onderkomen.

Donderdag 5 april

Pfff, even bijkomen van de opwinding. Heelhuids aan Tanger weten te ontsnappen. Wat een heksenketel. Je komt ogen te kort om het verkeer dat je links en rechts inhaalt, in de peiling te houden. Intussen op zoek naar een pinautomaat voor de broodnodige Dirhams. Overal verboden te stoppen. Toch maar gedaan voor de deur van een bank; geen enkel probleem. Het verkeer plooit zich geheel vanzelfsprekend om het obstakel op de weg. Een bezoek aan de stad zelf staat op de rol voor het einde van de reis, als ik weer de boot naar Europa neem. Om even te acclimatiseren een plekje aan het strand gezocht in Martil. Wel heel erg eenzaam op een totaal verlaten parkeerplaats voor zeker 1000 auto’s. Toch maar een camping opzoeken? Laat ik het een avondje aanzien. De volgende dag kreeg ik gezelschap van 2 Fransen, dus…

Vanmorgen vroeg uit de veren. Wilde op tijd bij de veerboot zijn (Tarifa > Tanger port). Vertrek op de ticket stond gepland om 11.00 uur. Kon echter direct mee met de boot van 9.00 uur. Totaal geen probleem. Zorgen over de verkeerde hoogte van de verhuiswagencombinatie? Waar heb je het over. Nog geen uur later stond ik op de kade van Tanger (nog steeds 9.00 uur!). Toen begon het inchecken. Eerst werd een bus met scholieren van onder tot boven overhoop gehaald. Vervolgens oeverloze discussies bij bagage in kofferbakken van personenauto’s. Bij mij viel het uiteindelijk ontzettend mee. Even een kijkje binnen en dat was dat. Nou ja, afgezien dan van het te verrichten papierwerk. Nam meer dan uur; op 3 plekken sta ik nu ergens in databestanden opgeslagen en moet ik evenwel een paar velletjes héél zorgvuldig bewaren.

Vrijdag 6 april

Vanuit Martil een bezoek gebracht aan Tétouan, 14 km rijden. 3 musea aangedaan: Arts modernes, archeologie en etnografie. Had telkens het rijk alleen, afgezien van de suppoosten in mijn kielzog. En dat nog wel terwijl het gratis is vandaag. Vielen allemaal nogal tegen, net als een wandeling door de medina. Heel veel winkeltjes waren gesloten vanwege de vrijdag, Al-Djuma.

Zaterdag 7 april

Tot zover lijkt Marokko een grote bouwput. Overal wordt gewerkt aan nieuwe huizen en wegen. Moest vanmorgen kruip door sluip door Tétouan om op de weg naar Chefchaouèn te geraken. Onderweg alle tijd om rustig rond te kijken. Veel sneller dan gemiddeld 40 km/uur gaat het niet. Aangeland op de eerste camping. Een grote modderpoel, bijna in de wolken. Het is buiten guur en het heeft veel geregend. Leuk stadje Chefchaouèn. Zelfs hier colonnes Chinezen. De camping staat vol met reislustige Italianen, ook gezellig met elkaar onderweg. Ik ben benieuwd wanneer ik de NL-ers tegenkom; ik rij ongeveer hun route maar dan in omgekeerde richting.

Maandag 9 april

Naar Meknes gevlucht. De ene bui na de andere, daartussen gewoon maar regen. Ga zo eens even wat rondlopen door de oude stad. Met frisse tegenzin. Maar het moet. Eerst even dit verslagje publiceren; een paar dagen had ik geen internetbereik. Fès heb ik al links laten liggen. Nu nog een zgn koningsstad laten schieten, dat kan niet. Gisteren was het in Volubilis (oude Romeinse stad) wel even droog. Vlak daarvoor hoosde het nog. Mooie opgraving maar slechte toelichtingen ter plekke. Stad leefde van de olijfolie. Heel lucratief want dat spulletje gebruikten zo overal voor, van je wassen tot koken en verlichting. Het deel van de binnenstad met enorm luxe woningen is bloot gelegd. Feitelijk een soort herenboerderijen. In allemaal zijn olijfpersen aanwezig. Hopelijk geeft het fotootje een indruk van zo’n pers. Helemaal rechts de 4 gaten waarop een houten juk stond dat een lange arm vasthield. Deze werd naar beneden aangetrokken door de een ronde steen links, als tegenwicht. Op de vierkante vloer in het midden werden de olijven gelegd. Via de goten er om heen stroomde de olie naar het verzamelbasin daarachter.

Vrijdag 30 maart

In 4 dagen naar het zuiden gereden. Sneller dan ik had gedacht, zonder idioot lange dagen te maken. Vertrok telkens om een uur of 10 en gaf de pijp aan Maarten rond zessen. Tussendoor geen grote stops, alleen even tanken en een kop koffie. Alle dagen waren bar koud met bijna continu regen. Het was ‘s-avonds binnen in de caravan goed toeven bij het kacheltje en na een warme douche. Wat een luxe. Pas voorbij Sevilla werd het lente. Goede Vrijdag een nachtleger gezocht in Arcos de la Frontera. Bijna midden in de stad op een braakliggend terrein. Weet nu wat ‘op lemen voeten’ (bestaat het blad nog?) inhoudt. Was op tijd voor de processie door het stadje. Nadat de stoet met kruis en al bergop was getogen, hield iedereen het wel voor gezien. De afdaling met en tableau de kruisafname van de here Jezus ging op in een feestgedruis. Een soort misplaatst carnaval. Het duurde ook wel heel lang en een gure wind blies door de hoofdstraat. Moeders haalden hun met puntmuts verklede kinderen uit de rij, mee naar huis. Heb het ingetogener meegemaakt in Toledo en Trapani/Sicilië. 

Zaterdag 31 maart

Het bezoek aan Arcos had een strategische overweging. In de ‘buurt’ van wat hunebedden en Romeinse resten. Het bleef echter bij een bezoekje aan de dolmen de Alberite. De andere objecten waren onbereikbaar, de weg was door de vele regen weggespoeld. Het graf stond ook op instorten ondanks de fraaie overkapping.

De middag maar besteed aan wegwerken van een paar kleine ongemakken. Op de dag voor mijn vertrek diende zich op de valreep wel een groot probleem aan. De waterpomp draaide maar gaf geen water. Was een heel gezoek. Een klein aftapkraantje had de vorstperiode in NL niet overleefd waardoor het systeem geen druk kon opbouwen.

Maandag 2 april

De kilo’s vliegen ervan af! De eerste (mid)dagmars zit er al weer op, steil berg op. Meende dat de auto het niet zou trekken. Eenmaal boven kwam ik een paar Spanjaarden tegen die zich de moeite hadden bespaard.

Achteraf wisten ze ook niet waar ze mee bezig waren; wezen me totaal de verkeerde kant uit. Mooi geen oppidum Silla de Papa gezien (wil je weten wat ik gemist heb, raadplege: www.mundocultural.net/rupestre/silla.htm , mooier had ik ze niet kunnen maken). Gemis ruimschoots gecompenseerd met een bezoek aan de ruïne van de stad Baelo Claudia. Leefde van de visvangst en -verwerking tot een smerige sausje (garum) waar de Romeinen verzot op waren. Daags daarop een verfrissende duik in de Atlantic genomen. Het was de eerste stralende dag zonder windkracht storm.

Woensdag 4 april

Morgen is de grote dag, de overtocht. Nog even spannend of ik wel mee mag. Op de ticket staat een onjuiste hoogte van auto en caravan vermeld. Over gecorrespondeerd maar nooit enig commentaar op mogen ontvangen. De laatste boodschappen op een vertrouwde adres gedaan. In Marokko zullen ze wel niets hebben…

Het laaghangend fruit is zo langzamerhand wel geplukt. De reis langs de oudheid voert me steeds verder weg van huis. Het liefst had ik de draad weer opgepakt in Turkije, richting Syrië. Na Patara is daar nog zo ontzettend veel te bekijken. Maar helaas, het is er nu een beetje te rumoerig, eufemistisch gesproken. Vandaar de steven gewend naar Marokko. Niet zo heel veel oudheid. Wel veel resten uit het rijke (middeleeuwse) Islamitische verleden. En niet te vergeten,  de boodschappen van verre voorouders in de vorm van rotstekeningen.

De route ziet er ongeveer als volgt uit maar dan in omgekeerde richting. Met her en der wat zijsprongen, dubbelklik op Menu/Marokko 2018 in de kop. Erin is een klein stukje Spanje opgenomen. Voor in de aanloop bijvoorbeeld. In ieder geval moet ik even langs Baelo Claudia, mooie, Romeinse stad, uitkijkend op de Atlantische oceaan.

Bij het inventariseren van niet-te-missen plaatsen kwam ik aantal begrippen tegen waartussen het onderscheid maar moeilijk te maken is. De medina: oorspronkelijke, ommuurde stad. Daarbinnen bevindt zich de kasbah: ommuurd paleis. Wat winkelcentrum… Heel veel dorpen noemen zich ksar, tenminste als er ook een muur om heen staat. En tenslotte de igherm: collectieve graanschuur, erg gelijkend op een fort.